Святлана Курс: Я абсалютная песімістка, аднак жыццё ўсё падкідвае шчаслівыя фіналы

— Першае выданне вашага рамана на беларускай мове выйшла ў 2020 годзе ў Вільні. Гэта вельмі цікава і нават нечакана. Раскажыце, як гэта здарылася.

— Мой раман быў выдадзены ў беларускім выдавецтве «Пфляўмбаўм», якое ініцыявала лаўрэатка Нобелеўскай прэміі Святлана Алексіевіч. Калі добра памятаю, «Па што ідзеш, воўча?» стала першай кнігай гэтага выдавецтва. Зараз раман перажыў ужо чатыры наклады. За ўсё гэта я бясконца ўдзячная выдаўцу, сапраўднаму кніганошу нашых часоў Раману Цымбераву. Ён клапаціўся пра выданне беларускіх кніг, а таксама рознымі спосабамі дастаўляў замежныя кнігі ў Беларусь, якой кіруе прарасійскі рэжым. Гэта была яго святая місія. На жаль, некалькі тыдняў таму ён раптоўна памёр ва ўзросце 44 гадоў. Гэта велізарная страта для беларускага кнігавыдання і культуры ў цэлым.

Патрэба стварыць такое выдавецтва за межамі Беларусі з'явілася як рэакцыя на палітычную сітуацыю ў краіне, якая пастаянна пагаршалася. Ціскі рэжыму сціскаліся, асабліва пасля сфальсіфікаваных прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і наступных пратэстаў грамадзянскай супольнасці, якія жорстка і бязлітасна душыліся. Таму заснаванне выдавецтва ў Вільні было даволі натуральным і лагічным рашэннем.

Асабіста для мяне гэта таксама вельмі важна. Я бясконца люблю Вільню — гэта чароўны горад. Ды і з гістарычнага беларускага боку Вільня неаддзельная ад нашай культуры. Бо менавіта тут у 1906 годзе пачала выходзіць першая беларуская газета «Наша доля», тут актыўна дзейнічалі дзеячы беларускай незалежнасці браты Іван і Антон Луцкевічы і г. д.

Мне надзвычай блізкая фанетыка літоўскай мовы — яна нагадвае нешта даўно забытае і вельмі дарагое. Улічваючы гэтыя і многія іншыя гістарычныя і асабістыя сувязі, я шчаслівая, што і мой раман па-беларуску выйшаў менавіта ў Вільні. А таксама і таму, што зараз ён выдадзены і на літоўскай мове. Я адчувала сантыменты да літоўскай мовы і культуры.

У чацвер, 26 лютага, у Вільні ў межах найбуйнейшага ў краінах Балтыі Віленскага кніжнага кірмашу адбудзецца сустрэча з пісьменніцай Святланай Курс (Евай Вежнавец) і прэзентацыя літоўскага перакладу яе кнігі «Па што ідзеш, воўча?».

Пачатак імпрэзы: 16:00 па віленскім часе. Месца правядзення: LITEXPO, Laisvės pr. 5, Вільня. Уваход на кніжную выставу платны (12 еўра).

Акрамя аўтаркі ў імпрэзе возьмуць удзел літаратурная крытыкеса Віргінія Кульвінскайтэ-Цыбараўске і перакладчыца «Па што ідзеш, воўча?» на літоўскую мову Юргіта Яспанітэ-Буракене.

Будзе сінхронны пераклад.

Таксама ў праграме — аўтограф-сесія, якая пачнецца а 17‑й на стэндзе выдавецтва «Pflaumbaum» — 5.A10.

— Ці трапляюць вашы кнігі ў Беларусь?

— Беларускія кнігі і культура знаходзяцца пад велізарным ціскам рэжыму. Аднак мае кнігі не забароненыя, іх можна набыць нават у дзяржаўных кнігарнях. Вось чаму я адчуваю даволі супярэчлівыя пачуцці: усёй душой ненавіджу гэтую ўладу і адначасова адчуваю ўдзячнасць за тое, што маіх кніг не чапаюць і яны могуць знайсці свайго чытача. З іншага боку, з-за гэтага мне сорамна перад іншымі пісьменнікамі, уключанымі ў спісы «экстрэмістаў», «тэрарыстаў» і «замежных агентаў» — іх кнігі ў Беларусі забароненыя. Мае раманы даступныя, хоць пра іх публічна ніхто і не гаворыць. Ну, і дзякуй Богу.

Праўда, здарыўся і пэўны кур'ёз. Адна рускамоўная беларуская «пісьменніца» напісала раман, сюжэт якога дакладна такі ж, як у маім «Па што ідзеш, воўча?», аднак ідэя — абсалютна іншая. Тут жанчына пасля эміграцыі вяртаецца ў родную Беларусь, адмаўляецца рабіць аборт і пачынае працаваць на карысць усёй краіны пад чырвона-зялёным сцягам. Гэты раман напісаны на рускай мове, у ім няма ніякіх беларускіх рэалій і, як мне нехта шапнуў, ніхто не хацеў яго перакладаць на беларускую мову. Тады кніга была перакладзеная з дапамогай праграмы-перакладчыка. Мне ў рукі траплялі некалькі ўрыўкаў гэтага тэксту — гэта поўная графаманія і нічога больш. Нават наш пісьменнік-міліцыянер Мікалай Чаргінец на фоне гэтай «пісьменніцы» выглядае тытанам думкі.

Праўда, наколькі я чула, гэтая жанчына таленавітая вязальшчыца, ды і яе сад-агарод вельмі прыгожа ўпарадкаваны… Я паважаю людзей, якія ўмеюць нешта рабіць сваімі рукамі.

— Вы ўжо два дзесяцігоддзі жывяце ў Польшчы. Якія адносіны ў пісьменніка, які жыве ў эміграцыі, са сваімі чытачамі, калі частка супольнасці засталася на радзіме, а іншая — раскіданая па розных кутках свету?

— У Беларусі не жыву ўжо дваццаць гадоў, аднак мой ад'езд не быў звязаны з рэпрэсіямі. У нацыянальным беларускім руху я ўдзельнічаю з 1990 года і кожны раз востра перажывала нашы паўстанні і наступныя расправы ўладаў. У 2006 годзе мяне запрасілі ў Варшаву працаваць на Еўрапейскім радыё, якое тады транслявала перадачы для Беларусі. Выехала на два тыдні, а засталася на дваццаць гадоў.

Апошні раз у Беларусі я была ў лістападзе 2019 года, так што вось ужо сёмы год, як я не бачыла сваіх бацькоў. Мне гэта бясконца балюча. Але і як для пісьменніцы гэта вялікая праблема, бо каб нешта стварыць, неабходна пражываць беларускія рэаліі: бачыць, як людзі жывуць, што яны думаюць, што адчуваюць. Хацела б убачыць тых новых людзей, якія нарадзіліся і выраслі ў краіне за той час, пакуль сама тут не жыла. Я гэтага не маю, і мне гэтага вельмі не хапае.

А праблем з чытачамі не маю. Хоць яны і не могуць «лайкаць» мае пасты ў сацыяльных сетках, але часта прыязджаюць у Варшаву, дзе я з імі ахвотна сустракаюся. Калі я захварэла, мяне дасягнула мноства ручных пажаданняў з усёй Беларусі. Напрыклад, ад аднаго чытача нядаўна атрымала слоік квашанай капусты, зробленай па старым беларускім рэцэпце. Гэта надзвычай смачна. Як і сала, якое я таксама вельмі люблю.

Дарэчы, на варшаўскім рынку, дзе я закупляюся, бываюць і літоўскія гандляры, таму ў іх таксама часта купляю сала, чорны хлеб і ўсё астатняе. Мне здаецца, што літоўскія і беларускія гастранамічныя густы вельмі блізкія, таму, жадаючы адчуць сябе бліжэй да дома, я ем і літоўскія прадукты. Выбачайце, трохі адхілілася ад тэмы, замарыўшыся пра сала (смяецца). Буду ў Вільні — абавязкова яго куплю.

Ну, а вяртаючыся да чытачоў, дык нярэдка з Беларусі яны прыязджаюць у Варшаву з маімі кніжкамі, і я ім падпісваю, мы ходзім па вуліцах і размаўляем. Гэта мяне заўсёды надзвычай хвалюе.

— Гэта, дарэчы, і адна з тэм вашага рамана. Галоўная гераіня Рына пасля васьмі гадоў эміграцыі вяртаецца ў родную вёску пахаваць бабулю. Вы скончылі пісаць раман у 2018-м, а праз два гады ў Беларусі адбыліся велізарныя змены: сфальсіфікаваныя выбары, хваля пратэстаў і рэпрэсіі. Пасля гэтага з Беларусі выехала ад 300 да 600 тысяч беларусаў, якія сёння не могуць вярнуцца. Ці згодныя вы, што ў гэтым сэнсе ваш раман — своеасаблівы міф пра вяртанне?

— Так, Рына вяртаецца, аднак многія беларусы сёння вярнуцца ў сваю краіну не могуць, бо там іх чакалі б рэпрэсіі, зняволенне, здзекі, запалохванне і г. д. Іншым цяжка паверыць, у якіх умовах сёння жывуць беларусы на сваёй роднай зямлі. Практычна гэта нацысцкі канцлагер, толькі што ў Беларусі людзей не расстрэльваюць і не спальваюць жыўцом. Аднак у штодзённым жыцці беларусы церпяць катаванні голадам, холадам, іх гвалцяць, даводзяць да смерці, зневажаюць, ім не аказваюць лячэнне. Напрыклад, становішча анкалагічных хворых проста жахлівае.

Я і сама не магу вярнуцца ў Беларусь, бо ў свой час удзельнічала ў розных грамадзянскіх ініцыятывах, удзельнікі якіх сёння абвешчаныя «экстрэмістамі». Не правярала, ці ёсць маё прозвішча ў тых спісах, але, верагодна, што над маёй галавой таксама вісіць крымінальная адказнасць… Не магу вярнуцца і таму, што хварэю на рак. Таму калі б вярнулася, верагодна, была б закатаваная ў турме.

Так што пакуль вяртанне блудных сыноў і дачок у Беларусь — сапраўды міф і легенда. Многія з нас мараць пра тое, як бы мы вярнуліся і ўладкавалі жыццё на радзіме так, каб Беларусь стала нармальнай еўрапейскай дзяржавай. Перакананая, што большая частка беларусаў да гэтага гатовая. Бяда толькі з расійскім стаўленікам у Беларусі і, вядома, мясцовымі дурнямі, агрэсарамі, садыстамі — такіх усюды хапае. Асабліва ў гэты час такіх персанажаў незвычайна шмат урадзіла.

Павялічыць

— Дзеянне рамана адбываецца ў вашым родным Любанскім раёне? Ці азначае гэта, што хоць часткова гэты твор аўтабіяграфічны?

— Так, гэта мой родны край, яго ведаю лепш за іншыя часткі Беларусі. Наколькі гэты раман аўтабіяграфічны? Ну, можа на якіх 20—40%. Шчыра кажучы, не маю столькі ўяўлення, каб усё стварыць і выдумаць. У мяне СДУГ (сіндром дэфіцыту ўвагі і гіперактыўнасці), таму не магу зразумець, што адчуваюць іншыя людзі, цалкам ужыцца ў іх перажыванні. Таму, пішучы, у асноўным абапіраюся на свой вопыт і пачуцці. Менавіта па гэтай прычыне не магу стаць вялікай пісьменніцай, ствараць пра іншых людзей: ад беднага Ёрыка да караля Ліра. Каб нешта напісаць, павінна гэта адчуць на сваёй скуры. Але колькі можна пісаць пра сябе — у маладосці гэта можа і цікава, але ўрэшце надакучвае і пачынаеш паўтарацца.

Дык што мне застаецца? Спісваць з іншых. Менавіта таму, акрамя маёй сціплай біяграфіі, у рамане ёсць мноства іншых крыніц — гэта архівы, беларуская, украінская і польская прэса розных часоў, мае этнаграфічныя паездкі, успаміны і вопыт беларускіх бабуль. Я магу вельмі дакладна сказаць, адкуль у рамане ўзяўся той ці іншы эпізод, перажыванне ці гістарычны факт.

— У адным інтэрв'ю вы сказалі, што нічога ў гэтым творы не выдумалі. І гэта вельмі нечакана, бо сам тэкст — як з-за старадаўняй мовы, так і з-за сюжэта і розных дэталяў — падобны на магічны рэалізм ці казку. Тут ёсць гаючая крыніца, камяні, што рухаюцца, чароўныя травы, дзейнічаюць замовы, пастаянна з'яўляюцца ваўкі і г. д. Здаецца, што людзі тут проста жывуць у міфалагічным свеце.

— Так, такая гэтая рэчаіснасць. У дзяцінстве ад смерці мяне выратавалі вясковыя шаптухі. Тады я мела нешта падобнае да дзіцячай эпілепсіі — падала на спіну, закочвала вочы і ляжала як мёртвая ў нейкім летаргічным сне. Калі мяне адмовіліся лячыць дактары, тады ўзяліся мясцовыя бабулі. І я выжыла. Усе гэтыя цуды з дзяцінства выдатна памятаю, хоць ніяк не магу іх растлумачыць. Але гэта сапраўды было, я іх не выдумала.

Таму на гэты свет гляджу з вялікай павагай і нікому нічога не хачу навязваць. Дарэчы, нядаўна даведалася, што такім жа чынам шмат гадоў таму быў вылечаны і малодшы брат майго выдаўца з Аўстрыі. Аказалася, што ў Альпах таксама калісьці былі шаптухі, знахары, як і ў нашай «дзікай» Беларусі ці «дзікай» Польшчы. Не сумняваюся, што і ў «дзікай» Літве такіх цудаў поўна.

Тое ж самае і з камянямі, што рухаюцца, гаючымі крыніцамі, непраходнымі балотамі — гэта сапраўды існуе. І гэта агульны вопыт усяго чалавецтва — дастаткова адкрыць і пачытаць казкі розных краін свету. Куды на карце ні тыцні пальцам — акрамя хіба толькі Антарктыды — усюды тыя народныя традыцыі, паданні і вопыт даволі падобныя.

Людзі шукаюць адказу на пытанне, хто яны, які сэнс гэтага жыцця. А часам, імкнучыся палегчыць гэтае існаванне, яны выкарыстоўваюць магію, прыродныя цуды. Гэта ўніверсальная гісторыя. Я агностык, які верыць у містычны свет. Проста нам не дадзена гэтага ўбачыць і спазнаць тут, на гэтай зямлі. І, шчыра кажучы, гэта не наша справа. Калі памром — тады і даведаемся.

— Ваш раман можна назваць гістарычным эпасам — праз жыццё старой Дарафеі расказваецца больш чым стогадовая гісторыя Беларусі: дзве вайны, дзевяць змен улады. Ці можна сказаць, што гэта перш за ўсё раман пра памяць і спроба вярнуць гісторыю людзей, а разам з тым і ўсёй краіны, якую цэнзуравалі і змянялі розныя ўлады?

— Два стагоддзі гісторыя Беларусі была не толькі цэнзураваная, але і знішчаная. Яшчэ ў савецкай школе нас вучылі, што беларусаў наогул не існавала, а ў гэтых багністых месцах жылі нейкія вырадкі з каўтунамі ў валасах. А потым у 1917 годзе сюды прыйшлі добрыя бальшавікі-расіяне і зрабілі з нас нармальных людзей. Так што цэлае стагоддзе нам нічога не расказвалі ні пра нашых герояў, ні пра нашых ахвяр.

Гэтая малая кніжка — гэта не толькі «балотная казка», як я вызначыла яе жанр, але і канспект дзіўнага і жахлівага XX стагоддзя. Гэта коратка і лаканічна перададзеная гісторыя Беларусі: дастаткова прачытаць формулу канспекта, і ўсё апавяданне павінна ажыць у свядомасці чалавека. Такі мой спосаб вярнуць калектыўныя ўспаміны, расказаныя папярэднімі пакаленнямі вясковых бабуль.

Таму гэты раман, як вы правільна заўважылі, перш за ўсё — пра памяць. Сапраўды жахліва страціць памяць, бо тады ты наогул нібыта і не жыў. Не памятаеш ні сваіх продкаў, ні дзяцінства, ні як сонца свяціла ў акне твайго роднага дома. Менавіта таму людзі так баяцца дэменцыі, баяцца страціць сваю памяць. Пра гэта гавораць ужо ў антычных міфах, у якіх багі караюць людзей не толькі адбіраючы розум, але і іх успаміны.

— Але разам з тым гэта і раман пра стойкасць людзей, здольнасць выжыць у надзвычай драматычных, трагічных умовах.

— У Беларусі ёсць прымаўка «жывы ў зямлю не пойдзеш». Гэта пра здольнасць людзей выжыць нават у самыя цяжкія часы. Нядаўна чула польскую песню, у якой ёсць радок «нам народзяцца новыя дзеці». Думала, чаму гэтыя дзеці «новыя»? А потым зразумела: старых жа дзяцей у гады вайны спалілі жыўцом. Божа, я нават не магла б падумаць пра новых дзяцей, калі б страціла ранейшых. Бо калі б так здарылася, унутры была б мёртвым чалавекам.

Аднак нават пасля самых жахлівых гісторый, пасля войнаў, тэрору, забойстваў у людзей нараджаліся новыя дзеці. Калі мой дзед вярнуўся дадому і ўбачыў, што ўся яго сям'я, усе дзеці, акрамя адной дачкі, забітыя, ён ажаніўся другі раз, і ў яго нарадзілася яшчэ чацвёра дзяцей. Што гэта? Гонар? Годнасць? Не, мне здаецца, гэта нешта з глыбіні, са значна больш даўніх часоў. І значна мацнейшае. Гэта з самой прыроды, у якой суіснуюць і жорсткасць, і аднаўленне.

Вось паглядзіце, як на штодзённай людской сцежцы расце трава: хоць яе пастаянна топчуць, яна ўсё адно адрастае. Які ў гэтым сэнс, бо яе зноў затопчуць? Аднак у гэтым, здавалася б, бессэнсоўным адрастанні крыецца сутнасць самога жыцця, яго сіла і стойкасць.

— У вашым рамане шмат разоў з'яўляюцца ваўкі. Што яны сімвалізуюць?

— Кажуць, што воўк — гэта беларускі татэм. Яны лічацца вернымі і бясконца цягавітымі жывёламі. У людзей ваўкі заўсёды выклікалі дваякія пачуцці — страх і адначасова захапленне. Бо калі ваўкі галодныя, яны могуць нападаць і на свойскіх жывёл, а пазней замахвацца і на людзей.

У розных рэгіёнах Беларусі існуюць легенды пра ваўкоў-людаедаў, якія пасля Другой сусветнай вайны забівалі людзей. Каб іх упаляваць, нават пасылаліся вайсковыя падраздзяленні — такія апавяданні я чула ад людзей, якія жылі ў тыя часы. Аднак ваўкоў паважаюць і трымаюцца ад іх на бяспечнай адлегласці не толькі беларусы. Гісторыі пра гэтых дзівосных жывёл ёсць у казках многіх народаў свету.

Урэшце, воўк сімвалізуе бязмежную свабоду і парыў да яе. Бо прыручаны воўк — гэта ўжо не воўк. Гэтае разуменне, сімволіка, мне здаецца, агульная для ўсіх людзей. Для назвы рамана выкарыстала беларускую прымаўку «Што ты ідзеш, воўча?». А воўк адказвае: «Я вазьму ўсё, што тваё». У гэтым сэнсе ён сімвалізуе і смерць.

Пакуль мы спакойна тут знаходзімся, займаемся сваімі штодзённымі справамі, нават не заўважаем, што за акном нас ужо пільнуе воўк. І ён заўсёды быў там. Тут мы зноў можам вярнуцца да чалавечага стаіцызму — жыць ведаючы, што рана ці позна гэта скончыцца… Хіба гэта не цуд?

— А паміж ваўком і ўладай ёсць якія-небудзь паралелі?

— Безумоўна. Улада таксама прыходзіць і забірае ўсё — гэта беларускі народ адчуў не раз. Вам, літоўцам, гэты вопыт таксама добра вядомы. Шчыра кажучы, улада нават горш за ваўкоў: бо ад ваўка можна схавацца, а ад улады не ратуюць нават самыя далёкія балоты. Улада, прыйшоўшы, не толькі адбярэ ўсё, яна з чалавека здзірае сем шкур.

— Вядомая літоўская псіхолаг Дануце Гайлене напісала кнігу «Што яны нам зрабілі». У ёй яна гаворыць пра траўмы, якія ў грамадстве пакінулі дзесяцігоддзі акупацый, ссылак, рэпрэсій, забойстваў, гвалту. Паводле псіхолага, адно з наступстваў гістарычных траўмаў — гэта розныя формы самазнішчэння, асабліва праз алкаголь. Ці з'яўляецца гэта прычынай, чаму і ў вашым рамане так шмат п'юць і паміраюць ад алкаголю?

— Траўмы, якія мы не ўсведамляем, не называем, застаюцца з намі, складаюцца і назапашваюцца. Адзін яўрэйскі псіхолаг сцвярджаў, што траўма Халакосту можа знікнуць толькі ў чацвёртым пакаленні. Да гэтага яна толькі расце, перадаючыся з пакалення ў пакаленне. Вядома, яўрэі са сваёй траўмай спраўляюцца, вучацца жыць. Асабліва тут важна тое, што яны маюць сваю дзяржаву. Зараз яны ўжо не ахвяры, а абаронцы сваёй дзяржавы, сваёй зямлі, свайго народа. Вядома, усё тое, што звязана з Газай — гэта ўжо іншая іх траўма.

Беларускія гістарычныя траўмы нікуды не дзеліся вось ужо больш за дзвесце гадоў — яны нас пераследуюць і назапашваюцца з самай першай акупацыі. Я і сама добра памятаю траўму, якую атрымала ў пачатку дзевяностых: мы атрымалі свабоду, а праз тры з паловай гады нас зноў запіхнулі ў тое самае логава. Частка людзей гэтага не вытрымлівае і співаецца. Праблема алкагалізму ў Беларусі гіганцкая. На жаль, дэградацыя, якую ў Беларусь прынёс «рускі свет», працягваецца і сёння.

Ведаеце, калі два дзесяцігоддзі таму прыехала ў Польшчу, пакаленне, якое жыло ў акупаванай краіне, таксама шмат піло. Пілі мастакі, інтэлектуалы. Нават казалі, што толькі дурні не п'юць. Але зараз часы змяніліся. Маладыя пакаленні не маюць гэтай траўмы, таму яны і не п'юць ад адчаю ці з-за таго, што не могуць сябе рэалізаваць. Праўда, яны маюць іншыя спакусы, скажам, марыхуану, але гэта ўжо трохі іншыя справы, іншая культура і лад жыцця.

Вы, літоўцы, ад гэтага вызваліліся — незвычайна радуюся за ваш народ. Ну а нам, беларусам, у гэтым не так пашанцавала.

— У значнай ступені гісторыя Беларусі ў вашым рамане апісваецца як трагедыя. А ці можа гэтая «балотная казка» скончыцца шчасліва? Ці верыце вы, што зло, як і належыць у казцы, будзе пераможана?

— Яна і заканчваецца шчасліва. Шчыра кажучы, я абсалютная песімістка, аднак жыццё ўсё падкідвае шчаслівыя фіналы. І зараз, хоць сама ў гэта яшчэ не веру, аднак аналізуючы розную інфармацыю, якая да мяне даходзіць, інтуітыўна адчуваю, што ў нашым рэгіёне выспяваюць змены, набліжаецца светлы час.

Веру, што гэтыя, паводле слоў гісторыка Цімаці Снайдэра, «крывавыя землі» пасля стагоддзя аблогі паўстануць з попелу, а нас чакае рост і росквіт. Мы столькі гадоў чакалі, пакуль нас перастануць таптаць чужыя боты…

Веру, што з часам мы зноў паглядзім адзін аднаму ў вочы і адкрыем радасць сапраўднага суседства. Не ведаю, ці мне самой выпадзе шчасце ўбачыць гэта на свае вочы, аднак не сумняваюся, што многія ў гэтым еўрапейскім рэгіёне дачакаюцца светлага часу.

• 2
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0