Deputat ad Bresta Vasil Dmytryjuk, pasijanarnaje siało Kastamałoty i jak usio mianiajecca za sto hadoŭ

Adnojčy mnie pašancavała: vydatny historyk Aleh Łatyšonak trochi pakazaŭ mnie Padlašša. My prajazdžali kala vioski Hrynievičy kala Bielska, skul pachodzić šlachiecki rod Hryniavickich (jaki daŭ, siarod inšych, Ihnata Hryniavickaha) i dzie naradziŭsia, u tym liku, Ihnat Daniłovič.

Takaja kancentracyja «najlepšych ludziej» u adnym małym sieliščy!

Łatyšonak patłumačyŭ heta hienami. Hrynievičy ŭ svoj čas uźnikli, vidać, jak bajarskaje pasialeńnie.

Vialikija kniazi sadzili bajaraŭ z vajskovymi metami kala haradoŭ Padlašša, u tym liku i kala Bielska.

Jość takija «mocnyja hienami» ci «mocnyja ducham» pasieliščy, to praŭda. Vaźmicie Rakaŭ, Iškałdź ci Hierviaty.

Nie kaniečnie bajarskija.

Historyja ich vybitnaści kožny raz roznaja. Da liku takich naležać i vioska Kastamałoty.

Heta na paŭdniovym Padlaššy, prykładna 15 km na poŭdzień ad staradaŭniaha Bieraścia, na levym, ciapier polskim bierazie raki. U XIX i XX stahodździach Kastamałoty byli miescam zaciatych kanfliktaŭ miž pravasłaŭnymi i ŭnijatami, i navat ciapier toj kanflikt jašče nie zžyty. I jana ž naradziła niamała nieardynarnych asobaŭ.

Mienavita tam naradziŭsia i doktar Vasil Dmytryjuk, jaki byŭ deputatam polskaha Sojma ad Bresckaj akruhi ŭ 1922—1927 i kniha ŭspaminaŭ jakoha (Dmitrijuk Vasil. Dorohami vijni i miru) nie tak daŭno vyjšła z druku.

Doktar Dmytryjuk byŭ synam niebahataha sielanina.

Kastamałoty — vielmi staraja vioska. Pieršaja zhadka pra jaje ŭ histaryčnych krynicach adnosicca da 1412 hoda, kali Vitaŭt padaryŭ jaje bieraściejskim aŭhustyncam. U malaŭničym miescy — nad dalinaj Buha, na staradaŭniaj darozie, što viała ad Bieraścia da Kodania i, dalej, da Uładavy j Lublina. Bieraście—Lublin — heta važny handlovy šlach, častka darohi Krakaŭ-Vilnia.

Na zachad ad Kastamałot pa stanie na pačatak XX stahodździa pačynalisia ŭžo ziemli sa źmiašanym pravasłaŭna-katalickim nasielnictvam. Praŭda, kataliki to byli zbolšaha niadaŭnija – byłyja ŭnijaty, jakija vybrali katalicyzm pierad pravasłaŭjem, kali ŭ 1874—1905 rasijskaja ŭłada pastaviła «tutejšych» unijataŭ Padlašša i Chołmščyny biez mahčymaści zastacca ŭnijatami.

Za XX stahodździe jany stali čystymi palakami pa movie i duchu, choć jašče 100 hadoŭ tamu tam amal nichto nie havaryŭ pa-polsku.

Dmytryjuk byŭ ź siamji, što zastałasia ŭ «ruskaści», u pravasłaŭi. Jon naležaŭ da taho pieršaha pakaleńnia sialanskich dziaciej, jakija atrymali mahčymaść adukacyi i karjery, dziakujučy reformam Alaksandra II, z adnaho boku, i zavajovam Revalucyi 1905 hoda, jakaja šyrej adkryła talentam ź sialanskaha sasłoŭja darohu da vyšejšaj aśviety.

Jon vyvučyŭsia spačatku ŭ sieminaryi, a paśla va ŭniviersitecie ŭ Varšavie na fakultecie miedycyny. U časie vučoby jon dałučyŭsia da ŭkrainskich studenckich hurtkoŭ, staŭ padpisčykam nacyjanalnych vydańniaŭ. Pieršym šturškom staŭ nievialiki falkłorny tekst pa-ŭkrainsku ŭ sieminaryjnym kursie ruskaj litaratury. Taja samaja pieśnia była jamu znajomaja ź siamji.

Svoj vybar identyčnaści Dmytryjuk zrabiŭ, bo pabačyŭ, što mova «Kabzara» Šaŭčenki supadaje z toj, jakoj havorać u Kastamałotach.

Toje samaje, paralelna, zrabili jahonyja braty, što vučylisia ŭ inšych haradach.

Kali pačałasia Pieršaja suśvietnaja, Dmytryjuka mabilizavali jak doktara.

Nakiravańnie na front u Haliččynu jon sustreŭ z radaściu. Rasijskija vojski nastupali, i jon razam z Brusiłaŭskaj armijaj trapiŭ na tyja ziemli, dzie, jak ujaŭlałasia jamu z haziet, usie ludzi śviadomyja ŭkraincy, usie šanujuć tyja samyja ideały, što i jon.

Jaki byŭ šok, kali «prachodziačy vulicami Lvova, ja razhladaŭsia na ŭsie baki, šukajučy prykmietaŭ ukrainskaha žyćcia, ale nidzie jaho nie znachodziŭ», piša Dmytryjuk va ŭspaminach.

Moža ŭ vioskach? U pieršaj ža vioscy za Lvovam jon pačynaje aściarožna raspytvać chłopčyka pra ŭkrainskuju movu, škołu. Uvachodzić tata małoha, i na čystaj ukrainskaj movie ŭ kryk: «Što vy majho chłopca bałamucicie? Nijakaj Ukrainy tut niama, heta vydumali niemcy, my ŭsie tut ruskija», — cytuje Dmytryjuk.

Ale zusim ź inšaj śviadomaściu jon sutykajecca ŭ inšych vioskach — tych, dzie dziejničała toje, što ŭ ciapierašniaj terminałohii nazyvajecca niaŭradavaja arhanizacyja – ukrainskaja «Praśvieta», dzie byli ŭkrainskija biblijatečki, škołki, dzie śviatary ličyli siabie ŭkraincami. I voś tam užo na ścianie visieŭ Šaŭčenka…

Sto hadoŭ tamu Zachodniaja Ukraina była zusim nie takoj, jakaja jana jość ciapier — bastyjon nacyjanalnaj śviadomaści i prajeŭrapiejskich nastrojaŭ. Heta dziejnaść aśvietnikaŭ i palitykaŭ — ad Franka praz Banderu da «Akijana Elzy» — zrabiła jaje takoj, jakaja jana jość ciapier.

I taja dziejnaść pačałasia ŭsiaho 150 hadoŭ nazad. 100 hadoŭ tamu, pry Dmytryjuku, tyja vysiłki dali pieršyja vyniki, ale patrebny byli jašče 50 hadoŭ, kab tyja vyniki stali normaj, i jašče 50, kab tyja ideały byli ŭspryniatyja na ahulnaŭkrainskim, dziaržaŭnym uzroŭni. I ŭ hetym vialikaja navuka dla siońniašnich biełarusaŭ.

Nacyja – heta nie dadzienaść, a toje, što (pry najaŭnaści pieradumovaŭ) stvarajecca ŭpartaj pracaj takich ludziej, jakim byŭ i sam Dmytryjuk.

Inšy cikavy epizod uspaminaŭ – vybary 1922 hoda.

Paśla pieradziełu miežaŭ i vialikich uzrušeńniaŭ adbylisia pieršyja svabodnyja vybary. Ludzi – u bolšaściu byŭ pracoŭny kłas, sialanie — byli hatovyja hałasavać «za svaich». Ale nie było ni tałkovaj palityčnaj mašyny, ni palitykaŭ. Rozumu, samaarhanizacyi, adnak, chapiła, kab skłaści adziny śpis «nacmienšaściaŭ» – h.zn. u tahačasnych umovach Uschodniaj Polščy, ukraincaŭ, biełarusaŭ, žydoŭ i rasiejcaŭ… U deputaty pajšli prosta intelihienty, i z ašałamlalnym pośpiecham pieramahli.

Pra vybary 1920-ch hadoŭ i ŭkrainskija vybarčyja śpisy na Bieraściejščynie dobra pisaŭ biełaruski historyk, redaktar «Arche» Alaksandr Paškievič. Raju ŭsim, chto cikavicca historyjaj. Tyja — redkija ŭ historyi Biełarusi svabodnyja vybary — pakazali pryvabnaść nacyjanalnych palityčnych siłaŭ va ŭmovach svabody.

Paśla było spaŭzańnie Polščy ŭ aŭtarytaryzm, dziaržaŭny nacyjanalizm staviŭ zadaču asimilacyi biełarusaŭ i ŭkraincaŭ. Doktara Dmytryjuka zhaniali z pracy prosta za toje, što jon byŭ śviadomym ukraincam, navat kali jon amal spyniŭ hramadskuju dziejnaść.

Heta tak padobna da taho, što pieražyvajuć biełarusy ŭ aŭtarytarnaj RB ciapier.

U 1939 hodzie Dmytryjuka jak patencyjna niełajalnaha elemienta palaki aryštavali, pahnali na ŭschod, chacieli rasstralać, ale jon zastaŭsia žyvy. Dačku jahonaha brata z pačatkam vajny palaki taksama internavali, bo jana była ŭ hurcie aktyvistaŭ, jakija supraciŭlalisia pieravodu pravasłaŭnaj carkvy ŭ Kastamałotach ŭ spryjalnuju pałanizacyi ŭnijackuju, a značyć taksama patencyjna niełajalnaja.

Jak ža takija ludzi «lubili» palakaŭ paśla dvuch dziesiacihodździaŭ ckavańnia.

Paśla pryjšli niemcy, paśla na Buhu zrabiłasia miaža, paśla jany znoŭ źnikła z napadam nacystaŭ na SSSR i viarnułasia znoŭ razam z savietami. Doktara Dmytryjuka na miesiac pasadzić u turmu jašče i hiestapa – kali niemcy likvidavali ŭkrainskaje padpolle na Bieraściejščynie.

U 1944 hodzie pravasłaŭnaja carkva ŭ Kastamałotach zharyć, imavierna, u vyniku padpału palakami, a ŭnijackaja zachavajecca. Častka miascovaha nasielnictva paličyć za lepšaje pierajechać u SSSR. Druhuju častku palaki departujuć u časie «Apieracyi «Visła», ale paśla padzieńnia stalinistaŭ bolšaść vierniecca na maciarynščynu. A voś tyja, chto pierajechaŭ u SSSR ci ZŠA, užo nie viernucca. Dva pakaleńni – i ludzi pryrastajuć na novych sialibach, navat kali zachoŭvajuć vialikuju viernaść nacyjanalnym ideałam.

Doktar Dmytryjuk paśla Druhoj suśvietnaj budzie pracavać i žyć u ZŠA. Hetaja supierdziaržava prytuliła vyhnancaŭ z paniavolenaj Jeŭropy, jakim tam pahražała śmierć z zachadu i ŭschodu.

Bolšaści aktyvistaŭ ukrainskaj hramady Bresta i Padlašša chapiła ŭdačy i rozumu vyjechać pierad prychodam savieckaha vojska, inakš by jany zahinuli ad ruk savietaŭ, jakija najpierš vyniščali śviadomuju intelihiencyju zachoplenych narodaŭ.

Uspaminy Dmytryjuka vydaŭ jahony syn Uładzimir, što žyvie ŭ ZŠA.

Pa Buhu miaža prajšła ŭsurjoz i nadoŭha. Na pravym bierazie Buhu ludzi ciapier ličać siabie biełarusami, na levym — palakami.

…

Dazvolu sabie nie pahadzicca z Aleham Łatyšonkam. Intelektualnyja płady źjaŭlajucca najčaściej nie tam, dzie jość hieny, a tam, dzie jość maralna, intelektualna vybitny čałaviek.

Toj, jaki daje prykład, pryhožy prykład, zakładaje tradycyju, sieje duch.

Siamja Dmytryjukoŭ — vydatnaje pra toje śviedčańnie. Usie da adnaho braty i siastra Dmytryjuka taksama atrymali vydatnuju adukacyju – duchoŭnuju, miedycynskuju, fiłałahičnuju — i ažanilisia ci vyjšli zamuž u takija ž adukavanyja siemji. Heta było jaŭna vynikam pazityŭnaje viery ichnych razumnych, choć i nibyta ciomnych baćkoŭ-sialan u navuku.

A jano, u svaju čarhu, było plonam dziejnaści razumnych nastaŭnikaŭ i śviataroŭ siała Kastamałoty.

Nacyjanalnaje i hramadzianskaje «samavyznačeńnie» bratoŭ i siaścior Dmytryjukoŭ adbyłosia adnačasova z navučańniem – dziakujučy tamu, što dziejali nacyjanalnyja ŚMI i niaŭradavyja arhanizacyi.

Jany identyfikavali siabie ŭkraincami, bo Bieraściejščyna, i Kastamałoty ŭ tym liku, havaryli pa-ŭkrainsku. Kali b nie było movy, nie było b i śviadomaści.

Kali ja pryjechaŭ u Kastamałoty ŭ 2008-m, tam jašče pamiatali siamju Dmytryjukoŭ, ale ŭžo trochi lehiendarna.

Ukrainskich instytucyj u Kastamałotach nie zastałosia, a vusnaja pamiać schilnaja pieratvarać usio ŭ mify. Raskazvali, što ŭ chacie Dmytryjukoŭ vitalisia nie «Dobry dzień», a «Słava Ukrainie»…

A straści ŭ Kastamałotach nie acichajuć dahetul. Pravasłaŭnyja zbudavali tam manastyrčyk, pieravieźli staruju carkvu ź vioski Dabravody, kab navat simvalična nie addać viosku unii, u jakoj užo śviatarom palak i panuje polskaść. Ale heta ŭžo mirnyja straści.

Kniha jość u Redakcyi. Kali kamu z daśledčykaŭ ci krajaznaŭcaŭ treba, kali łaska, źviartajciesia na [email protected].

* * *

Vasil Dmytryjuk – deputat polskaha Sojma ad Bresckaj akruhi (1922-1927). Pa prafiesii doktar, rodam ź vioski Kastamałoty. Aktyvist ukrainskaha nacyjanalnaha ruchu.

Kastamałoty – vioska prykładna za 15 km na poŭdzień ad staradaŭniaha Bieraścia, na darozie Brest-Uładava-Lublin.

Ukrainski ruch na Bieraściejščynie byŭ mocny da 1950-ch hadoŭ XX stahodździa. U 1918—1919 Bieraściejščyna ŭvachodziła ŭ skład Ukrainskaj Narodnaj Respubliki. Na svabodnych vybarach 1920-ch rehijon hałasavaŭ za ŭkrainskija palityčnyja partyi, siarod ich «Sielrob». U čas Druhoj suśvietnaj vajny i paśla jaje tut dziejničała niekalki tysiač ukrainskich partyzan. Praktyčna ŭsich aktyvistaŭ ukrainskaha nacyjanalnaha ruchu źniščyli nacysty i saviety.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0