Jałoŭskaja «Chronika», abo U jakim kaściole byŭ achryščany Kalinoŭski

Na staroj karaleŭskaj darozie ź Biełastoka ŭ Miensk, viorstaŭ dvanaccać nie dajazdžajučy da Śvisłačy, raźlehłasia staradaŭniaje miastečka Jałoŭka. Koliś jano naležała da Vaŭkavyskaha pavieta Hrodzienskaj hubierni. Ciapier heta terytoryja Polščy. Ale da sučasnaj biełaruskaj miažy tut ličanyja kiłamietry.

Trajecki kaścioł u Strubnicy. Tak moh vyhladać i jałoŭski kaścioł. Fota A. Dyboŭskaha

Vyhadnaje tranzitnaje raźmiaščeńnie spryjała chutkamu rostu pasielišča. Pryznańniem jaho značnaści i dadatkovym šturškom da dalejšaha raźvićcia stała nadańnie Jałoŭcy ŭ 1545 Mahdeburhskaha prava.

Adnak praz stahodździ stary karaleŭski šlach straciŭ byłoje značeńnie. Budaŭnictva čyhunki i šašy pryviało da jaho pastupovaha zaniapadu. Kančatkova jon abiaźludzieŭ, kali byŭ pierarezany dziaržaŭnaj miažoj. Heta nie mahło nie adbicca na losie Jałoŭki. Siońnia heta cichaje miastečka z bahataj łakalnaj historyjaj, u jakoj adbiłasia ŭsia supiarečlivaja minuŭščyna biełaruska-polskaha pamiežža.

Ale dla biełarusaŭ Jałoŭka admietnaja nie tolki hetym.

6 lutaha 1838 mienavita tut, u miascovym parafijalnym kaściole, ksiondz Francišak Karanieŭski achryściŭ niemaŭlatka, syna ŭłaśnika niedalokaha majontka Mastaŭlany. Chłopčyk atrymaŭ imia Vincent. Praz dva miesiacy, 4 krasavika, byŭ praviedzieny paŭtorny abrad chrostu, i da pieršaha imia było dadadziena druhoje — Kanstancin, pad jakim synu Symona i Vieraniki Kalinoŭskich i było sudžana ŭvajści ŭ historyju.

Siońniašni jałoŭski muravany kaścioł Božaha Pieramianieńnia mnohimi jakraz i ličycca miescam chryščeńnia Kastusia Kalinoŭskaha. Adnak historyja chrama śviedčyć, što jaho pačali budavać tolki ŭ 1859-m, i pryniać chrost u im budučy kiraŭnik biełaruska-litoŭskich paŭstancaŭ nijak nie moh.

Tym bolš nie moh jon chryścicca ŭ kaściole Sv. Antonija, ruiny jakoha zachavalisia va ŭschodniaj častcy miastečka, bo hety chram uzvodziŭsia jašče paźniej — u 1910—1915 hh.

Dyk dzie ž chryścili Kalinoŭskaha? Adkaz na hetaje pytańnie daje «Chronika parafijalnaha kaścioła ŭ miastečku Jałoŭka», składzienaja ŭ 1849 miascovym ksiandzom Viktaram Kulešam. Darečy, u 1841 h. jon byŭ kapiełanam Śvisłackaj himnazii, u jakuju praz šeść hadoŭ pastupić vučycca Kastuś Kalinoŭski. Kali ajciec Viktar byŭ pieraviedzieny ŭ Jałoŭku — dakładnych źviestak niama. Viadoma, što praź niejki čas jaho vysłali ŭ Sibir, dzie ślady Viktara Kulešy hublajucca.

Jałoŭskaja «Chronika» nie była aryhinalnym tvoram u zvykłym nam razumieńni. I inicyjatyva jaje składańnia nie naležała miascovamu katalickamu śviataru. Źviestki pra parafijalnyja kaścioły ŭ siaredzinie XIX st. źbiralisia centralizavana biskupskaj kuryjaj. Ź Vilni pa parafijach rassyłaŭsia drukavany farmular-apytalnik «Chroniki». Jon utrymlivaŭ 10 pytańniaŭ, jakija tyčylisia historyi kaścioła, jaho vyhladu i ŭnutranaha azdableńnia, lehiendaŭ, źviazanych z chramam. Parafijalnyja ksiandzy musili dać na kožnaje pytańnie razhornuty adkaz i adasłać farmular nazad. Kaštoŭnaść kožnaha takoha dakumienta naŭprost zaležała ad taho, nakolki padrabiazna toj ci inšy śviatar adkazvaŭ na prysłanyja ź Vilni pytańni.

Takim čynam byŭ utvorany ceły kompleks kaścielnych «Chronik», jakija ciapier zachoŭvajucca ŭ adździele rukapisaŭ biblijateki Vilenskaha ŭniviersiteta. Siarod ich i jałoŭskaja «Chronika».

Zapaŭniajučy farmular, Viktar Kuleša zaśviedčyŭ, što ŭ 1747 u Jałoŭcy na srodki starasty Kazimira Sapiehi zamiest staroha draŭlanaha chrama pabudavali novy parafijalny kaścioł Michała Archanioła. Heta i byŭ toj kaścioł, u jakim chryścili Kastusia Kalinoŭskaha.

Novy chram uźviali z dreva. Jon stajaŭ fasadam na poŭdzień, zvonku byŭ ašalavany i mieŭ pryblizna 27—29 m u daŭžyniu i 14—16 m ušyrki. Unutranaja prastora kaścioła bialiłasia. Padrabiaznych źviestak pra vyhlad budynka nie zachavałasia, ale jon, vierahodna, mieŭ peŭnyja supolnyja rysy ź inšymi draŭlanymi kaściołami Hrodzienščyny ŭ siaredzinie XVIII st. U jakaści prykładu možna razhladać Trajecki kaścioł u vioscy Strubnica Mastoŭskaha rajona.

Vakoł chrama tradycyjna byŭ ćvintar, dzie chavali ksiandzoŭ. Siońnia ad tych mahił ničoha nie zastałosia. Padčas apošniaj vajny pomniki skinuli ŭ raku dla ŭmacavańnia brodu. Pavodle słovaŭ miascovaha krajaznaŭcy Marjana Hajdučeni, da niadaŭniaha času zachoŭvałasia adna nadmahilnaja plita, ale i jana źnikła. Pa ironii losu toj apošni nadhrobak byŭ z mahiły pamierłaha ŭ 1842 vikaryja Franciška Karanieŭskaha. Śviatara, jaki chryściŭ Kalinoŭskaha.

Spadar Marjan upeŭniena pakazvaje miesca, dzie stajaŭ kolišni draŭlany kaścioł: praz darohu ad sučasnaha muravanaha. Ciapier na tym miescy budynak plabanii. Pobač na maleńkim pahorku staić skulptura Božaj Maci. Mahčyma, hety pahorak — toje, što zastałosia ad padmurku staroj bažnicy.

U siaredzinie XIX st. kaścioł Michała Archanioła ŭžo znachodziŭsia ŭ stanie zaniapadu. Stahadovy draŭlany budynak patrabavaŭ značnaha ramontu, i zamiest hetaha było vyrašana pabudavać novy muravany chram. Stary kaścioł, jaki pamiataŭ chrost Kalinoŭskaha, prastajaŭ jak minimum da 1866 h. i byŭ, pavodle niekatorych źviestak, razabrany na haspadarčyja pabudovy.

Prapanoŭvajem uvazie čytačoŭ poŭnuju publikacyju «Chroniki» jałoŭskaha parafijalnaha kaścioła 1849 h. u pierakładzie na biełaruskuju movu. Pieršapačatkovy drukavany tekst farmulara-apytalnika padajecca nami tłustym, a źviestki, uniesienyja ad ruki Viktaram Kulešam, — zvyčajnym šryftam.

Aŭtary vykazvajuć ščyruju padziaku vykładčyku Vyšejšaj duchoŭnaj sieminaryi, doktaru historyi, a. Tadevušu Krahielu (Biełastok) za nieacennuju dapamohu ŭ pošuku aryhinała «Chroniki», a taksama krajaznaŭcu Marjanu Hajdučeniu (Jałoŭka) i architektaru Andreju Šułajevu (Miensk) za karysnyja źviestki i kansultacyi.

Źmicier Kuźmienka, Volha Siamaška

Chronika parafijalnaha kaścioła ŭ miastečku Jałoŭka, raźmieščanaha ŭ Vilenskaj dyjacezii, Hrodzienskaj hubierni, Vaŭkavyskim paviecie i dekanacie.

Kali i kim zakładzieny, draŭlany ci muravany, i ŭ jakim časie vymuravany, kali pierad tym byŭ draŭlany? Pad imiem jakoha śviatoha? Ci jość pry kaściole špital i kim zasnavany? 

1. Jałoŭski draŭlany parafijalny kaścioł, zasnavany nieviadoma jakim z polskich karaloŭ, paśla zrujnavańnia pieršaha [byŭ] za košt jałoŭskaha starasty jasnavialmožnaha Kazimira Sapiehi nanoŭ adbudavany ŭ 1747 z dreva pad tytułam śviatoha Michała Archanioła.

Pry kaściole majecca draŭlany špital, zasnavany ŭ 1844 vialmožnym jahamościem, panam Leonam Złatnickim — paručnikam vojskaŭ polskich, parafijaninam jałoŭskaha kaścioła.

2. Naraŭkaŭski filijalny kaścioł, raźmieščany nad rakoj Naraŭkaj u troch milach ad jałoŭskaha parafijalnaha kaścioła. Draŭlany, na padmurku. Fundavany ŭ 1777 h. pad tytułam śviatoha Jana Chryściciela śviatoj pamiaci najiaśniejšym Stanisłavam Aŭhustam Paniatoŭskim, karalom polskim.

Jakija kaścioł maje ziamielnyja fundušy, u kapitałach ci anuatach, kim i kali jany byli nadadzienyja? Kolki jość filijaŭ, prynaležnych da hetaj parafii, i jak [jany] nazyvajucca? Jakija byli i jość abaviazki parafijalnaha i filijalnaha kaściołu?

Fundušu ziamielnaha, [jakim] vałodaŭ hety kaścioł, i ciapier vałodaje, ahułam ziamli 269 morhaŭ, 249 prutoŭ.

Anuaty byli nastupnyja.

1-ja zavieščanaja suma rubloŭ sr.[ebram]: sto piać u 1702 h. jahamościem ksiandzom Jakułoŭskim, plabanam jałoŭskim adpisanaja i zasnavanaja na falvarku Kałasy ŭ Vaŭkavyskim paviecie abšarnikaŭ Butkievičaŭ, układzienaja imi ž u 1840 h. u haradzienski Prykaz.

2-ja zavieščanaja suma rubloŭ sr.[ebram]: sto dvaccać u 1736 h. Franciškam Łapatam adpisanaja i na Mścibaŭskim kahale raźmieščanaja.

3-ja zavieščanaja suma rubloŭ sr.[ebram]: šaśćsot jasnavialmožnym Sapieham, starastam jałoŭskim, nieviadoma ŭ jakim hodzie była adpisanaja, raźmieščanaja na spadčynnych uładańniach jasnavialmožnaha Tymana [ŭ] Dziarečynie ŭ Słonimskim paviecie. Z toha ŭkładańnia jahamość ksiondz Michał Hrabaviecki, plaban jałoŭski, [sumu] źniaŭ, nie adkłaŭ, i [jana] tym paradkam zahinuła.

4-ja suma rubloŭ sr.[ebram]: siemdziasiat piać testamientam Michała Adamoviča, dziedziča falvarka Bliskoŭščyna, tym ža [falvarkam] zakładzienaja.

5-ja suma rubloŭ sr.[ebram]: piatnaccać na falvarku Klarynava šlachcica Hrymianca zasnavanaja.

Usie hetyja sumy adyšli da skarbu.

Abaviazki jałoŭskaha parafijalnaha kaścioła: aproč niadzielnych i śviatočnych dzion, u jakija śviataja śpiavanaja Imša za žyvych i pamierłych parafijan pavinna adpraŭlacca, jašče jość fundušavych śviatych słužbaŭ sto piaćdziasiat dzieviać.

Naraŭkaŭski filijalny kaścioł, jak vidać z pryvileju śviatoj pamiaci. Stanisłava Aŭhusta, karala polskaha, vydanaha 21 listapada 1793 h., mieŭ fundušam nadadzienuju viosku Zabłočyna, chaty čatyry, a taksama dziesiać vałok i šeść marhoŭ ziamli. Ale ŭ paźniejšym časie jahamość ksiondz Michał Karpovič, učyniŭšy 6 červienia 1841 h. damovu ź vialmožnym jahamościem panam Stefanam Karčeŭskim, paručnikam vojsk ras.[jejskich], mieŭ tolki zabieśpiačalny funduš rubloŭ sr.[ebram]: sto dvaccać, a taksama šeść šankoŭ žyta, šeść šankoŭ aŭsu, šanok hrečki i paŭšanku harochu. Abaviazkaŭ ža naraŭkaŭskaha filijalnaha kaściołu, aproč śviatoj śpiavanaj Imšy [adpraŭlanaj pa dniach] niadzielnych i śviatočnych za parafijan žyvych i pamierłych, nijakich inšych niama.

Jakija nadhrobki jość u kaściole abo najbolš admietnyja na ćvintary? Nadpisy [na nadhrobkach] pradstavić u dakładnych kopijach. Dzie jość ci byli krypty dla fundataraŭ i jakija, paznačyć.

Nadhrobkaŭ u kaściole i na ćvintary, a taksama kryptaŭ dla fundataraŭ nijakich niama. Pry samym naraŭkaŭskim filijalnym kaściole na ćvintary jość šeść muravanych nadhrobkaŭ z cehły, na jakich, chacia i byli nadpisy, ale z-za daŭnaści jany ściortyja. Kryptaŭ dla fundataraŭ taksama nijakich niama.

Kolki zvanoŭ? Jakija na ich nadpisy? Kim uračystym abradam abo tolki śviatoj vadoj i malitvaj aśviečanyja i kali nadadzienyja kaściołu? Kolki prykładna važać pudoŭ?

Zvanoŭ pry parafijalnym kaściole čatyry, nadpisaŭ na ich niama, i nieviadoma kim [jany] byli aśviečanyja. Pieršy ź ich važyć prykładna piatnaccać pudoŭ, druhi, mienšy — pudoŭ dziesiać. Abodva nadadzienyja kaściołu jasnavialmožnym Antonijem Łapatam, lidskim łoŭčym, 25 sakavika 1738 h. Treci i čaćviorty važać pudoŭ pa piać, niama nijakich źviestak kim jany achviaravanyja kaściołu.

Zvanoŭ pry filijalnym kaściole try, pieršy ź jakich važyć (pavodle invientara) pudoŭ dvanaccać. Inšyja dva — pa šeść pudoŭ. Hetyja zvany aśviečanyja jahamościem ksiandzom Franciškam Dubroŭskim, pieršym probaščam naraŭkaŭskim, za košt jakoha [i] byli vyrablenyja ŭ 1770 h. Nadpisaŭ na ich niama.

Histaryčnyja pamiatki, jakija zhadvajuć hety kaścioł ad najdaŭniejšych časoŭ da našych dzion — ci z vusnych padańniaŭ, ci z dakumientaŭ, ci ŭ pamiaci starych ludziej zachavanyja sabrać i apisać.

Histaryčnyja pamiatki, jakija zhadvajuć hety kaścioł ad najdaŭniejšych časoŭ až da našych dzion, takija: što, jak vyjaŭlajecca [z] vusnych padańniaŭ naroda, pierad hetym draŭlany kaścioł byŭ mienšy za ciapierašni. A padańnie ab isnavańni papiaredniaha kaścioła paćviardžajuć parafijalnyja Akty chrosnych mietryk, jakija pačynajucca ad 1635 h.

Jakija pradmiety, vartyja zhadki, maje skarbnica albo zakryścija?

Skarbnica albo zakryścija hetaha kaścioła nie maje takich pradmietaŭ, jakija mahli b źviarnuć [na siabie] asablivuju ŭvahu. U skarbnicy ž naraŭkaŭskaha filijalnaha kaścioła znachodzicca francuzski jadvabny dyvan niezvyčajnaj pryhažości — naŭkruh kvietki, a pasiaredzinie piersanažy, jakija nieviadoma što aznačajuć. Maje daŭžyni vosiem łokciaŭ, a šyryni — piać. Achviaravany jasnavialmožnym Hutoŭskim z Varšavy.

Jakija festy, śviaty i bractvy źviazanyja z hetym kaściołam i jakimi paŭnamoctvami?

Festaŭ u hetym kaściole — dva: śviatoha Antonija Paduanskaha i śviatoha Michała Archanioła jak patrona kaścioła.

Bractva da śpiavańnia śviatoha Ružanca ŭ kaściole chacia i jość, ale bieź nijakaha [akreślenaha] paŭnamoctva.

U naraŭkaŭskim filijalnym kaściole jość tolki adzin fest — śviatoha Jana Chryściciela jak patrona kaścioła. Bractva pry tym kaściole nijakaha niama.

Pieraličyć kaścielnaje azdableńnie, jakoje moža źviarnuć uvahu z pryčyny mastackaj ci histaryčnaj admietnaści. Paznačyć najbolš vydatnych probaščaŭ, jakija navukaj, paradkavańniem kaścioła abo dabračynnaściu słavilisia.

Kaścielnaha azdableńnia jak jałoŭskaha parafijalnaha kaścioła, tak i naraŭkaŭskaha filijalnaha kaścioła, takoha, jakoje mahło b źviarnuć [na siabie] ŭvahu z pryčyny mastackaj ci histaryčnaj admietnaści, niama.

Prysiažnych probaščaŭ takich, jakija b navukaj abo paradkavańniem kaścioła słavilisia, jak śviedčać kaścielnyja vizity, nie było. Ale było [ŭ] niadaŭnim časie dva administratary, a mienavita: vialebny jahamość ksiondz Antonij Kitkievič, były kapiełan Śvisłackaj himnazii i razam [z tym] administratar jałoŭskaha kaścioła, a ciapierašni rektar Vilenskaj dyjacezijalnaj sieminaryi, jaki navukaj słaviŭsia i duža šmat sadziejničaŭ ramontu jałoŭskaha kaścioła i adbudavańniu nanoŭ niekatorych haspadarčych budynkaŭ. A nastupnik jahony — śviatoj pamiaci Francišak Karanieŭski ordena kamiendułaŭ, płany svajho papiarednika, jak što da kaścioła, tak i [da] budoŭli haspadarčaj, davioŭ da poŭnaha ažyćciaŭleńnia.

Da čyjho ŭładańnia naležyć vioska abo miastečka, dzie znachodzicca kaścioł? Jak i kali majontak hety z ruk u ruki pierachodziŭ?

Miastečka Jałoŭka, u jakim znachodzicca parafijalny kaścioł, siońnia dziaržaŭnaje, ale daŭniej miastečka z majontkam toj ža nazvy i siołami, da jaho prynaležnymi, naležali karalam polskim jak stałovyja majontki, jakija ŭvieś čas addavalisia hetymi ž karalami ŭ 50-hadovaje trymańnie asobam za vajennyja i hramadzianskija zasłuhi ŭ krai, jak to: spačatku Harainam, potym Sapieham i, urešcie, Bułharynym.

Miastečka Naraŭka, dzie znachodzicca filijalny kaścioł, siońnia taksama dziaržaŭnaje, ale papiarednie miastečka z majontkam toj ža nazvy i siołami, da jaho prynaležnymi, naležali karalam polskim jak stałovyja ŭładańni, jakija ŭvieś čas addavalisia hetymi ž karalami ŭ 50-hadovaje trymańnie asobam [za] vajennyja i hramadzianskija zasłuhi ŭ krai, jak to: Bienkinam, a potym Karčeŭskim. 

Kolkaść parafijan abodvuch pałoŭ. Źniešni vyhlad budynka kaścioła. Abličča vakolicy. Charaktarystyka parafijan.

Ahulnaja kolkaść parafijan jałoŭskaha kaścioła mužčynskaha połu 2 436, žanočaha — 2 280. Źniešni vyhlad parafijalnaha kaścioła: daŭžyni 45 łokciaŭ, šyryni — 25. Źviernuty na poŭnač frontam, na poŭdzień — hałoŭnym fasadam. Unutry pabieleny, zvonku naŭkruh doškami ašalavany.

Źniešni vyhlad naraŭkaŭskaha filijalnaha kaścioła: maje daŭžyni 32 łokci, šyryni — 18. Źviernuty na poŭnač frontam, na poŭdzień ža — hałoŭnym fasadam. Unutry ŭvieś pafarbavany, zvonku naŭkruh doškami ašalavany.

Abličča vakolicy — pa bolšaj častcy ŭzhorystaje i piasčanaje; šmat zaraśniku i lasoŭ, prydatnych da budoŭli.

Charaktarystyka parafijan jałoŭskaha kaścioła: da kaścioła svajho prychilnyja, nabožnyja i časta na nabaženstva ŭ vialikaj kolkaści źbirajucca, a taksama prystojnyja i ŭ damach svaich prostyja i haścinnyja.

Hetkija śviedčańni, častkova ź vizitaŭ kaścioła pazyčanyja, a častkova z vusnych padańniaŭ naroda, jakija jość praŭdzivyja i viernyja, ułasnaručnym podpisam śćviardžaju.

Daŭ u plabanii 1 śniežnia 1849 h. ksiondz Viktar Kuleša, administratar jałoŭskaha kaścioła.

Pavialičyć

Frahmient aryhinała jałoŭskaj «Chroniki»

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0