Zabudźciesia pra naftu i haz. Jak vada moža stać zbrojaj u vajnie ZŠA i Izraila suprać Irana
Sceny z apakaliptyčnych ramanaŭ i filmaŭ pra kanflikty na fonie skaračeńnia pryrodnych resursaŭ mohuć być nie takimi ŭžo i dalokimi ad realnaści, asabliva ŭličvajučy zavastreńnie vajny pamiž ZŠA i Izrailem ź Iranam, piša Bi-bi-si.
Całkam čakana vajna častkova pabudavanaja vakoł nafty — resursu, jaki daŭno źviazany z zachodnim umiašańniem u rehijon. Ale pakolki hetaja vajna pašyrajecca i ŭciahvaje susiedziaŭ u Piersidskim zalivie, niekatoryja analityki śćviardžajuć, što patencyjnaj linijaj razłomu moža stać jašče adzin uraźlivy resurs — vada.
Piersidski zaliŭ źmiaščaje tolki 2% adnaŭlalnych suśvietnych zapasaŭ presnaj vady i ŭ značnaj stupieni zaležyć ad apraśnieńnia, asabliva z ulikam cisku, jaki na rehijon vyklikaŭ rost naftavaj pramysłovaści z 1950‑ch hadoŭ, i ŭpłyvu, jaki heta mieła na jaho abmiežavanyja zapasy.
Pavodle danych Francuzskaha instytuta mižnarodnych adnosin, 90% vady ŭ Kuviejcie pastupaje šlacham apraśnieńnia, a taksama 86% u Amanie, 70% u Saudaŭskaj Aravii i 42% u Abjadnanych Arabskich Emiratach (AAE).
«U 2021 hodzie ahulny abjom vytvorčaści apraśnialnych ustanovak, jakija zabirajuć vadu ŭ Piersidskim zalivie, składaŭ bolš za 20 miljonaŭ kubičnych mietraŭ u dzień — heta ekvivalent napaŭnieńnia 8000 alimpijskich basiejnaŭ u dzień», — raskazvaje ŭ prahramie Newsday na Bi-bi-si doktar Vił Le Kien z Centra ekałahičnych, rybałoŭnych i akvakulturnych navuk u Amanie.
Sielskaja haspadarka i vytvorčaść praduktaŭ taksama zaležać ad apreśnienaj u Piersidskim zalivie vady, pakolki zapasy padziemnych vod, jakija zvyčajna vykarystoŭvajucca dla arašeńnia, mocna vyčarpanyja va ŭsim rehijonie. I hetaja zaležnaść robić vodnuju infrastrukturu, jakuju, padobna, hatovyja vykarystać jak ZŠA, tak i Iran, stratehična ŭraźlivaj.
Stratehija «haryzantalnaj eskałacyi»
Analityki apisvajuć padychod Tehierana jak «haryzantalnuju eskałacyju», što pašyraje maštaby kanfliktu, a nie niepasredna supraćstaić ZŠA i Izrailu. A ataki na vodnuju infrastrukturu padajucca častkaj stratehii Irana, choć i aformlenyja jak adpłata.
«Kali ŭrady krain Piersidskaha zaliva paličać, što vodnaja infrastruktura padviarhajecca napadu, jany, chutčej za ŭsio, buduć cisnuć na ZŠA, kab tyja pasprabavali spynić vajnu», — kaža prafiesar Mark Oŭen Džons z Paŭnočna-Zachodniaha ŭniviersiteta ŭ Katary. Ataki Irana nakiravanyja na «stvareńnie ŭzroŭniu paniki», što ŭpłyvaje na rašeńnie cyvilnych prosta źjechać z rehijona.
Bachrejn abvinavaciŭ Iran u pramym udary pa apraśnialnaj ustanoŭcy, u toj čas jak Iran śćviardžaje, što papiaredni ŭdar ZŠA paškodziŭ vodaačyščalnaje zbudavańnie na vostravie Kiešm u Armuzskim pralivie.
Ličycca, što iranskija ataki na port Džebiel-Ali ŭ Dubai taksama adbylisia pablizu adnoj z najbujniejšych u śviecie apraśnialnych ustanovak. Była infarmacyja pra pažar pablizu stancyi vodazabieśpiačeńnia i elektrastancyi Fudžejra F1 u AAE, jakaja, pavodle słoŭ aficyjnych asob, zastajecca funkcyjanalnaj. Paviedamlali taksama, što elektrastancyja Docha Vest u Kuviejcie taksama paciarpieła, choć i ŭskosna, z-za atak na porty pablizu abo padzieńnia abłomkaŭ ad dronaŭ.
«[Dla Irana] heta chutčej sihnalnaja hulnia», — raskazaŭ Bi-bi-si prafiesar Kavech Madani, jaki ŭznačalvaje Instytut vodnych resursaŭ, navakolnaha asiarodździa i zdaroŭja Univiersiteta AAN.
Luby napad na krytyčna važnuju vodnuju infrastrukturu demanstruje mahčymaści Irana i toje, nakolki daloka jon hatovy zajści ŭ adkaz na vajennyja dziejańni ZŠA i Izraila. Ale, jak miarkuje Madani, jaho siła zaklučajecca ŭ pahrozie bolš praciahłych i metanakiravanych atak na kaštoŭnyja vodnyja resursy Piersidskaha zaliva.
Jurydyčnyja tonkaści i ŭraźlivaść Irana
Madani źviartaje ŭvahu na artykuł 45 Ženieŭskaj kanviencyi jak na mahčymuju pryčynu vidavočnaj aściarožnaści i strymanaści Tehierana adnosna bolš pramych udaraŭ pa apraśnialnych ustanoŭkach.
«Zakon kaža, što nielha atakavać cyvilnuju infrastrukturu, ale [Iran] hetaha nie pačynaŭ. Mienavita heta było ŭ [dopisie ŭ sacyjalnych sietkach] Abasa Arakčy», — kaža Madani, cytujučy ministra zamiežnych spraŭ Irana. Arakčy nazvaŭ napad na vostraŭ Kiešm «niebiaśpiečnym krokam ź ciažkimi nastupstvami… vidavočnym i adčajnym złačynstvam».
Iran taksama ŭraźlivy. Kraina ŭžo niekatory čas nabližajecca da «absalutnaha deficytu vady». Nizkaja kolkaść apadkaŭ, avaryi na staroj infrastruktury i vajna ź Izrailem — usio heta spryjała deficytu. Pavodle słoŭ Achmada Vazifiecha z Nacyjanalnaha centra kiravańnia klimatyčnymi kryzisami Irana, damby pa ŭsioj krainie ŭžo ŭ «tryvožnym stanie».
Da vajny deficyt vady spryjaŭ unutranym chvalavańniam u Iranie, a pratesty ŭ Chuziestanie i Isfachanie spałučalisia z šyrokimi skarhami na košt žyćcia. Vodnyja prablemy Irana taksama pierasiakajucca z rehijanalnaj napružanaściu: sprečki z Afhanistanam (raka Hilmiend), Turcyjaj (damby na Tyhry i Jeŭfracie) i Irakam.
Hetaja vajna padkreślivaje, nakolki ŭraźlivymi stali vodnyja sistemy Blizkaha Uschodu. Cisk na navakolnaje asiarodździe ciapier uzmacniaje ryzyki eskałacyi razam z naftaj i hazam. Budučyja kanflikty ŭ rehijonie mohuć vyznačacca nie tolki trubapravodami, ale i rekami dy apraśnialnymi ŭstanoŭkami. Vada ŭ hetym kanflikcie moža być daražejšaj za naftu.
Kamientary