Šviecyja apošnim časam źmianiłasia da niepaznavalnaści — u novaj madeli dziaržavy ŭsio mienš, a kapitalizmu i rynku ŭsio bolš

Jašče ŭ pačatku XX stahodździa Šviecyja była adnosna biednaj ahrarnaj krainaj, ale za niekalki dziesiacihodździaŭ zdoleła pieratvarycca ŭ adnu z najbahaciejšych ekanomik Jeŭropy. Da siaredziny stahodździa jana ŭžo ŭvachodziła ŭ trojku samych bahatych krain kantynienta, pryčym tady šviedskaja ekanomika jašče nie abapirałasia na hihancki dziaržaŭny siektar i zvyšvysokija padatki.

Maštabnaje pašyreńnie sacyjalnaj dziaržavy pačałosia ŭ 1960—1970‑ia hady, kali sacyjał-demakraty, što daminavali ŭ palitycy ŭ paślavajenny pieryjad, stali chutka pavialičvać dziaržaŭnyja vydatki, padatki i sacyjalnyja prahramy. U vyniku Šviecyja pastupova pieratvaryłasia ŭ adzin z hałoŭnych simvałaŭ skandynaŭskaj madeli ŭsieahulnaha dabrabytu. Da pačatku 1990‑ch dziaržaŭnyja vydatki dasiahnuli kala 70% VUP.

Mienavita tady, raskazvaje The Wall Street Journal, i vyjavilisia hałoŭnyja prablemy madeli. Ekanamičny rost zapavoliŭsia, dachody paśla vypłaty padatkaŭ praktyčna nie raśli, pavialičylisia deficyt biudžetu i dziaržaŭny doŭh. Kulminacyjaj staŭ bankaŭski kryzis pačatku 1990-ch.

Stymulavańnie pradprymalnictva

Tady pad ciskam inviestaraŭ pačaŭsia demantaž staroj sistemy.

Na praciahu nastupnych dziesiacihodździaŭ Šviecyja paśladoŭna skaračała dapamohi pa biespracoŭi, pryvatyzavała dziaržaŭnyja pasłuhi i ŭ siaredzinie 2000‑ch navat admianiła padatki na bahaćcie i spadčynu.

Vynik hetych reformaŭ uražvaje: pavodle źviestak WSJ, dziaržaŭnaja zapazyčanaść krainy składaje ŭsiaho 36% VUP (u paraŭnańni sa 129% u ZŠA), a sukupnyja dziaržaŭnyja vydatki źnizilisia da 24% VUP, što nižej za pakazčyki Francyi ci Italii.

U vyniku bahatyja pradprymalniki, jakija raniej uciakali ad vysokich padatkaŭ, pačali viartacca. Ź ciaham času ŭ Šviecyi źmianiłasia i staŭleńnie da bahaćcia. Pavodle mižnarodnych apytańniaŭ, šviedy ciapier bolš łajalna staviacca da bahaćcia, čym francuzy, niemcy, ispancy ci italjancy, i bolš pazityŭna aceńvajuć rynačnuju ekanomiku, čym žychary luboj jeŭrapiejskaj krainy, akramia Polščy.

Na dumku WSJ, mienavita skaračeńnie roli dziaržavy stała adnoj z pryčyn šviedskaha technałahičnaha bumu. Za 2015—2024 hady ŭ krainie prajšło bolš za 500 pieršasnych publičnych raźmiaščeńniaŭ akcyj (IPO) — heta bolš, čym u Hiermanii, Francyi, Ispanii i Niderłandach razam uziatych.

Ciapier Šviecyja apiaredžvaje ZŠA pa kolkaści miljarderaŭ na dušu nasielnictva dziakujučy kvitniejučaj śfiery startapaŭ i hulniavoj industryi, jakaja stvaryła takija chity, jak Minecraft i Candy Crush.

Siońniašniaja Šviecyja vyhladaje ŭžo zusim nie tak, jak jaje ŭjaŭlajuć mnohija za miažoj. Ministr finansaŭ Elizabet Svantesan adkryta zajaŭlaje, što Šviecyja choča, kab kapitał zastavaŭsia ŭ krainie i kab zachoŭvalisia ŭmovy dla rostu biznesu. U toj čas jak mnohija jeŭrapiejskija dziaržavy pavyšajuć padatki, šviedski ŭrad źnižaje ich užo treci hod zapar. Vierchniaja staŭka padachodnaha padatku, jakaja ŭ 1980‑ia nabližałasia da 90%, ciapier składaje kala 50%.

Jak adznačaje WSJ, heta dazvoliła krainie istotna pamienšyć pamier dziaržaŭnaha siektara. Sukupnyja dziaržaŭnyja vydatki ŭ Šviecyi ciapier składajuć kala 24% VUP. Heta prykładna adpaviadaje ŭzroŭniu ZŠA i mienš, čym u Francyi ci Italii, dzie pakazčyk pieravyšaje 30%.

Pavodle prahnozaŭ MVF, da 2030 hoda šviedskaja ekanomika budzie raści na 2% štohod — prykładna ŭdvaja chutčej, čym ekanomiki Francyi i Hiermanii.

Pavialičyć

Pryvatnaja miedycyna ŭ Šviecyi zamianiaje dziaržaŭnuju 

Asabliva zaŭvažny novy kurs u achovie zdaroŭja. Amal pałova klinik pieršasnaj dapamohi ciapier pryvatnyja, a mnohija miedycynskija servisy pracujuć jak technałahičnyja kampanii.

U pryvatnaj balnicy Śviatoha Jorana ŭ Stakholmie ŭžo niekalki hadoŭ vykarystoŭvajuć štučny intelekt dla rańniaha vyjaŭleńnia raku hrudziej. ŠI navučyŭsia bačyć prykmiety chvaroby, jakija daktary nie zaŭsiody mohuć zaŭvažyć samastojna.

Sistema nastolki chutka analizuje abśledavańni 80 tysiač žančyn štohod, što ŭ balnicy istotna skaracilisia čerhi. Miedykam bolš nie treba pracavać pa viečarach i ŭ vychodnyja, a sama balnica pačała prymać pacyjentaŭ ź pierapoŭnienych dziaržaŭnych klinik, dzie niama takich sistem štučnaha intelektu.

Pryvatnaja kankurencyja pryniesła karyść usioj halinie (miedycyna ŭ Šviecyi finansujecca dziaržavaj). U siarednim raschody na miedycynu ŭ Šviecyi ŭ 2014—2024 hadach raśli prykładna na 1% štohod z ulikam inflacyi. Heta prykładna ŭdvaja mienš, čym u Vialikabrytanii, i ŭtraja mienš, čym u ZŠA.

U miedycynie ŭsio bolšuju rolu adyhryvajuć i technałahičnyja kampanii.

Adzin z samych viadomych prykładaŭ — servis Kry, stvorany ŭ 2015 hodzie. Praz hety dadatak možna zapisacca na anłajn-kansultacyju z doktaram, atrymać recept abo miedyčnuju daviedku, nie vychodziačy z domu.

Jak piša WSJ, siońnia Kry užo maje ŭ Šviecyi bolš karystalnikaŭ, čym Netflix. Virtualnyja pryjomy dastupnyja kruhłasutačna, a daktary razmaŭlajuć na roznych movach, uklučajučy arabskuju.

Praŭda, jak adznačaje WSJ, krytyki śćviardžajuć, što pryvatnyja kliniki kancentrujucca pieravažna ŭ zamožnych haradskich rajonach, dzie lačeńnie pacyjentaŭ abychodzicca tańniej. Dziaržaŭnym ža ŭstanovam zastajucca najbolš składanyja i darahija vypadki ŭ biednych abo sielskich rehijonach.

Škoła

Padobnaja dyskusija praciahvajecca i vakoł adukacyi. Siońnia kožnaja treciaja dziaržaŭnaja siaredniaja škoła ŭ Šviecyi kirujecca pryvatnymi strukturami, a prykładna kožny dziasiaty padletak vučycca ŭ škołach kampanii AcadeMedia, jakaja kacirujecca na biržy.

Hetyja škoły atrymlivajuć dziaržaŭnyja srodki ŭ zaležnaści ad kolkaści vučniaŭ, ale sami vyrašajuć, jak ich tracić.

U Malmio škoła Bryggeriets, stvoranaja miascovaj skiejtbordynhavaj supolnaściu, stała prykładam taho, jak moža vyhladać niekamiercyjnaja pryvatnaja adukacyja. Kožny vučań atrymlivaje MacBook Air, a ŭ škole pracujuć dva vykładčyki na kłas zamiest adnaho na 25—30 dziaciej, jak u dziaržaŭnaj sistemie. Škoła aranduje tannaje pamiaškańnie ŭ budynku byłoha brovara.

Pryvatny status dazvalaje chutka prymać rašeńni. Kali dziaržaŭnaje finansavańnie skaraciłasia, škoła apieratyŭna pavialičyła kolkaść vučniaŭ i pieraraźmierkavała kłasy. U dziaržaŭnaj sistemie heta zaniało b da hoda.

Pavialičyć

Adnak mer Malmio niepakoicca, što kamiercyjnyja škoły zacikaŭlenyja ŭ ekanomii na jakaści dziela prybytku. Da taho ž pryvatnyja škoły lepš pryciahvajuć samych paśpiachovych vučniaŭ z bahatych siemjaŭ, a dziaržaŭnym zastajucca bolš prablemnyja dzieci, u tym liku ź mihranckich supolnaściaŭ.

Šviecyja apošnim časam apuściłasia ŭ mižnarodnych rejtynhach adukacyi. Prychilniki pryvatnych škoł vinavaciać u hetym vysokuju imihracyju, a krytyki śćviardžajuć, što raździaleńnie mocnych i słabych vučniaŭ pamiž škołami paharšaje siarednija vyniki pa krainie.

Pieramožcy i tyja, chto prajhraŭ

Jak adznačaje aŭtar WSJ, novaja šviedskaja madel užo stvaryła svaich pieramožcaŭ i tych, chto prajhraŭ. Najbolš vyjhrali pradstaŭniki siaredniaha kłasa, jakija vałodajuć ułasnym žyllom i atrymali vyhadu ad rostu dachodaŭ i cen na nieruchomaść.

Adnačasova pahoršyłasia stanovišča arandataraŭ i biednych mihranckich supolnaściaŭ, jakija histaryčna bolš zaležali ad dziaržavy.

Dola šviedaŭ va ŭzroście ad 20 da 27 hadoŭ, jakija žyvuć z baćkami, vyrasła z 15% u 1995 hodzie da 26% u 2023‑m praz rost cen na žyllo.

Ułady Malmio i inšych haradoŭ skardziacca, što paśla skaračeńnia finansavańnia ad centralnaha ŭrada im usio ciažej padtrymlivać adukacyju i sacyjalnyja servisy.

Pry hetym niedachop dziaržaŭnych inviestycyj u infrastrukturu pryvioŭ da prablem na čyhuncy i paharšeńnia transpartnych pasłuh, što asabliva mocna adčuli mienš zamožnyja ludzi.

Krytyki śćviardžajuć, što skaračeńnie dziaržavy zajšło zanadta daloka. U krainie imkliva raście niaroŭnaść. U dziasiatkach pryharadaŭ ź vialikaj kolkaściu imihrantaŭ uspychnuŭ hvałt band, što stvaryła zony, dzie miascovyja kryminalnyja sietki kidajuć vyklik dziaržaŭnaj uładzie i pieraškadžajuć pracy palicyi.

Pavialičyć

Navat niekatoryja architektary reformaŭ pryznajuć, što praces moh zajści zanadta daloka. Tamu ciapier u Šviecyi znoŭ pačynajecca dyskusija pra rolu dziaržavy. Napiaredadni parłamienckich vybaraŭ sacyjał-demakraty patrabujuć zabaranić prybytak u školnaj sistemie, pavialičyć finansavańnie sacyjalnaj śfiery i krytykujuć padatkovyja lhoty dla bahatych.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0