Tajamnica aršanskich padziamiellaŭ: školnik pravaliŭsia pad ziamlu i niečakana adkryŭ dla navukoŭcaŭ padziemny łabirynt
Viasnoj 1926 hoda vypadkovy abvał ziamli na ŭskrainie Oršy ledź nie kaštavaŭ žyćcia cikaŭnym padletkam, ale adkryŭ uvachod u zahadkavaje padziamielle. Miascovyja žychary spadziavalisia adšukać tam skarb, ale akazałasia, što chady pabudavali nie dla hetaha.
Jak paviedamlałasia ŭ dalokim 1926 hodzie na staronkach časopisa «Naš kraj», historyja hetaha adkryćcia pačałasia 18 maja. Vučni adnoj z aršanskich škoł razam z nastaŭnikami vypravilisia na ŭskrainu horada i biehali pa krutym uzhorku, što ŭzvyšaŭsia nad ručainaj Arechaŭkaj na levym bierazie Dniapra.
Źmicier Daŭhiała ŭ svaim artykule «Aršanskija piačory» zaznačaŭ, što adzin z chłapčukoŭ niaŭdała skoknuŭ, ziamla pad im raptam pravaliłasia, i jon ledź nie źnik u hłybokim ciomnym pravale. Kali piarepałach minuŭ, nastaŭniki zazirnuli ŭ pravał i ŭbačyli sapraŭdny padziemny kalidor.
Źviestki pra dziŭnyja lochi — padziemnyja chady — imhnienna dalacieli da Aršanskaha akruhovaha krajaznaŭčaha tavarystva, aktyvisty jakoha razam sa studentami miascovaha rabfaka zrabili pieršy ahlad i adrazu zrazumieli, što majuć spravu z rukatvornaj strukturaj.
26 maja krajaznaŭcy źviarnulisia pa dapamohu ŭ Miensk. Histaryčna-archieałahičnaja kamisija Inbiełkulta adreahavała apieratyŭna, i ŭžo 2 červienia ŭ Oršu prybyła pradstaŭničaja delehacyja ŭ składzie historyka Źmitra Daŭhiały, etnohrafa Isaaka Sierbava i daśviedčanaha tapohrafa Alaksandra Anichoŭskaha.
Pracavać navukoŭcam daviałosia ŭ nadzvyčaj niebiaśpiečnych umovach, bo piačory byli vykapanyja ŭ puchkaj piasčana-hlinistaj hlebie ź vialikim damieškam račnoha žviru. Hety płast byŭ nastolki nietryvałym, što pahražaŭ abvałam u lubuju chvilinu.
Daśledčyca Alaksandra Vajtovič u svaim artykule, pryśviečanym bijahrafii Alaksandra Anichoŭskaha, padkreślivaje važnuju rolu hetaha śpiecyjalista ŭ fiksacyi pomnika. Mienavita jon uziaŭ na siabie składanuju techničnuju častku i skłaŭ detalovy płan padziamiellaŭ.
Dakumient zafiksavaŭ zabłytanuju sistemu z troch asnoŭnych kalidoraŭ, dzie hałoŭny prachod ciahnuŭsia ŭhłyb hary bolš čym na piać mietraŭ, majučy kala dvuch mietraŭ u vyšyniu i kala mietra ŭ šyryniu. Ad jaho adychodzili jašče dva kalidory, daŭžynia samaha vialikaha ź jakich pieravyšała vosiem mietraŭ.
Architektura hetych ziemlanych lochaŭ uražvała svajoj pradumanaściu, bo nieviadomyja budaŭniki rabili ścieny z pravilnym starčovym nachiłam, a sklapieńniam nadavali paŭkruhłuju abo vostrakutnuju formu dla tryvałaści.
Uzdoŭž kalidoraŭ navukoŭcy vyjavili značnyja vyjemki-nišy, a taksama nievialikija piačurki, viarchi jakich byli ščylna pakrytyja sažaj ad kahancoŭ abo śviečak.
Narodnaja śviadomaść zaŭsiody imkniecca azdobić lubuju jaminu ŭ ziamli mifami pra schavanyja bahaćci, i tutejšyja žychary taksama ščyra vieryli ŭ isnavańnie nieźličonych skarbaŭ pad uzhorkam. Dachodziła navat da kamičnaha, pra što sa schavanaj ironijaj zhadvaŭ Źmicier Daŭhiała ŭ svajoj publikacyi.
Niejki hramadzianin Achopik śćviardžaŭ, što prajšoŭ pa lochach vielmi daloka, ale ničoha kaštoŭnaha nie znajšoŭ, tamu z rasčaravańnia pačaŭ vykarystoŭvać častku zavalenaha kalidora dla zachoŭvańnia bulby ŭzimku.
Realnaść, jakuju adkryli archieołahi, akazałasia dalokaj ad lehiendaŭ, raskopki nie prynieśli ni zołata, ni staražytnaj zbroi. Adzinymi artefaktami, jakija ŭdałosia znajści pad płastami abvalenaha piasku, byli nievialiki frahmient iržavaha žaleznaha naža dy blašanaja pušačka (skrynačka — NN). Hetaja blašanka, chutčej za ŭsio, i słužyła tym samym prymityŭnym kahancom, jaki aśviatlaŭ ciemru padziamiella.
Manaski śled
Kab razhadać tajamnicu pachodžańnia piačor, historyk Daŭhiała źviarnuŭsia da archiŭnych dakumientaŭ. Aŭtar adznačaje ŭ svajoj pracy, što adkaz znajšoŭsia ŭ płanie hienieralnaha miežavańnia vakolic Oršy ad 1783 hoda. Hetaja papiera, składzienaja amal dva z pałovaj stahodździ tamu, vyrazna fiksavała prynaležnaść ziamli.
U dakumiencie paznačałasia, što ŭročyšča naležała ihumienu Kucieinskaha manastyra Kiryłu z bracijaj. Kucieinski Bohajaŭlenski mužčynski manastyr, zasnavany ŭ 1636 hodzie i słavuty svajoj vydatnaj drukarniaj, znachodziŭsia ŭsiaho za niekalki kiłamietraŭ ad uzhorka.
Navukoŭcy pryjšli da vysnovy, što piačory źjaŭlalisia kłasičnymi manaskimi skitami. Vierahodna, jašče ŭ XVII stahodździ niechta z bracii, šukajučy poŭnaha addaleńnia ad ludskoj marnaści, vykapaŭ sabie hetyja kielli ŭ krutym bierazie nad Dniaprom.
Piačory pad Oršaj, vykapanyja ŭ nietryvałaj piasčanaj hlebie, byli asudžanyja na razbureńnie samim časam. Adnak hety manaski skit — daloka nie adziny padobny abjekt na našaj ziamli. Jak adznačajuć daśledčycy Ludmiła Dučyc i Iryna Klimkovič u pracy «Sakralnaja hieahrafija Biełarusi», vialikich pryrodnych piačor u Biełarusi sapraŭdy niama, ale tradycyja stvareńnia štučnych padziamiellaŭ siahaje ŭ hłybokuju daŭninu.
Aŭtarki źviartajuć uvahu čytača na toje, što jašče ŭ siaredzinie XIX stahodździa Adam Kirkor daśledavaŭ piačoru z vapnavymi kałonami kala vioski Rečki na Vilejščynie, jakuju miascovyja žychary nazyvali Haradkom abo Zamkam. Etnohraf Pavieł Špileŭski ŭ svaich pracach zhadvaŭ pra piačoru Tatarka pad Mazyrom, dzie nibyta znajšli svoj kaniec pierakopskija tatary, a paźniej homielskija archieołahi ŭvohule vyjavili na bierazie Saža ceły kompleks z dvanaccaci kultavych padziemnych zbudavańniaŭ pieršych chryścijan.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆCiapier čytajuć
«Kazaŭ, što źniščyć mianie, bo ŭ jaho suviazi i pahony». Byłaja žonka vajuje z padpałkoŭnikam. Taho panizili da ŭčastkovaha8
Kamientary