Sofja Vaładaroŭna, karaleva Danii

Imia hetaj karalevy siońnia nieviadomaje ŭ Biełarusi. Miž tym žančyna, jakaja ŭvajšła ŭ eŭrapiejskuju historyju jak «Sophie av Minsk og Polotzk», była žonkaj adnaho z najmahutniejšych karaloŭ dackaj historyi i zasnavalnicaj «pa kudzieli» dackaj karaleŭskaj dynastyi.

Jaje dzieci siadzieli na dackim, švedzkim i francuskim tronach. Biełaruskaja historyja razharnuła jašče adnu svaju dzivosnuju staronku.

Sensacyjnaje adkryćcio zrabiŭ historyk Andrej Katlarčuk.

Dačka kniazia mienskaha, a paźniej i połackaha Vaładara Hlebaviča (pamior u 1161) Safija naradziłasia kala 1141 hodu, napeŭna, u Miensku.

U siaredzinie XII st. połackaja ziamla znachodziłasia na viaršyni svajoj mahutnaści. Połackaja dziaržava vałodała nia tolki zamkami Kukienojs i Hiercykie ŭ nižnim ciačeńni Zachodniaj Dźviny (siońnia terytoryja Łatvii), ale j kantralavała Ryskuju zatoku i razam ź joj uschodniaju Bałtyku.

Mienski kniaź Vaładar pad toj čas byŭ taksama kniaziem Połackim. Jon byŭ z dynastyi Rahvałodavičaŭ, čyj radavod Aleh Łatyšonak vyvodzić ad Hiermanarycha. Žonkaju Vaładara była polskaja kniazioŭna Rykisa.

Nia vyklučana, što Vaładar paznajomiŭsia ź joju, chavajučysia ŭ Polščy. Tam jon ratavaŭsia ad kijeŭskaha pałonu i vysyłki ŭ Bizantyju. Rahvałodavičy viali aktyŭnuju zamiežnuju palityku, tamu nie pavinien vyklikać ździŭleńnia ŭziaty ŭ 1157 hodzie šlub dački kniazia z dackim karalom Valdemaram I, adnym z najmahutniejšych karaloŭ dackaj historyi (1131—1182, na pasadzie — z 1157 hodu) z dynastyi Estrydsenaŭ.

Zapisy pra hety šlub źmiaščajuć letapisy CHII stahodździa «Słavianskaja chronika» Arnolda ź Lubeku i «Hramatyka Saksaŭ», a ŭskosnyja zhadki pra Sofju — inšyja zachodnieeŭrapiejskija krynicy. Ich znajšoŭ historyk z Stakholmskaha ŭniversytetu Andrej Katlarčuk. Raniej hetyja nadziejnyja krynicy paprostu nie traplali pad uvahu biełaruskich historykaŭ. Pra Sofju Vaładaroŭnu niama navat zhadki ŭ šaścitamovaj «Encyklapedyi historyi Biełarusi»!

Siamiejnaje žyćcio Valdemara j Sofji było ščaślivym. Sofja naradziła dvuch synoŭ i šeść dačok. Dźvie ź ich, zhodna z połackaj tradycyjaj, abrali klaštar. Astatnija ŭziali šlub z tahačasnymi ŭładarami Eŭropy.

Sama Sofja nie abmiažoŭvałasia chatnim žyćciom dy brała aktyŭny ŭdzieł ŭ palitycy. U horadzie Kałundbarh Sofja pabudavała katedru, jakaja ličycca adzinaj siaredniaviečnaj carkvoj Skandynavii, pabudavanaj u bizantyjskim styli. Z tych, što zachavalisia — naprykład, połacki chram u Viśbiu na Hotlandzie lažyć u ruinach. Pryčym kali paraŭnać vid kałundbarskaj katedry 1801 hodu z rekanstrukcyjami pieršapačatkovaj połackaj Safii, vidavočna, carkva ŭ Kałundbarhu — naśledavańnie połackamu saboru.

Safija pieražyła svajho muža i pamierła 5 traŭnia 1198 hodu, na

58-m hodzie žyćcia. Jana lažyć pobač z Valdemaram u karaleŭskaj pachavalni miesta Rynhsted. Zachavalisia dva jaje paźniejšyja partrety 1580 i 1757 hadoŭ.

Cikavy los čakaŭ ichnych dziaciej i, adpaviedna, unukaŭ Vaładara Hlebaviča. Inhieborha pabrałasia z karalom Francyi Filipam II Aŭhustam, Ryčyza — z karalom Švecyi Erykam Knudsanam, Sofja-małodšaja vyjšła za kniazia Arlamundzkaha Syhfryda, narešcie, Hielena stała žonkaj kniazia Luneburskaha Vilhielma. Syny Knud IV (1163—1202) i Valdemar II (1170—1241) pa čarzie ŭspadkavali baćkaŭ prastoł.

Muž Inhieborhi, Filip II Aŭhust, kiravaŭ adnym z kryžovych pachodaŭ i zaćvierdziŭ statut Sarbony. Jak muž jon nia byŭ nadta vierny. Kali pabačyŭ mahčymaść pavialičyć svaje ziamielnyja ŭładańni, jon kinuŭ Inhieborhu, i za hetaje skasavańnie šlubu ŭ 1200 hodzie papa Inakienci III adłučyŭ jaho ad carkvy i nakłaŭ na jaho Francyju interdykt. Tym nia mienš, karol vypuściŭ Inhieborhu z zamku i staŭ žyć ź joj jak z karalevaj tolki paśla śmierci jaje supiernicy Ahnesy. Takimi byli tahačasnyja noravy.

Što datyčyć Valdemara II, dyk jon pradoŭžyŭ dackuju ekspansiju na ŭschod, zasnavaŭ u 1219 h. na miescy zachoplenaha zamku Lindanisa Talin (što značyć «dacki zamak»).

Vynikaje pytańnie, čamu imia karaleŭny-biełaruski małaviadomaje sučaśnikam? Historyja połackaj dziaržavy pišacca na padstavie livonskich chronik dy naŭharodzkich i ŭładzimierskich letapisaŭ, jakija stvaralisia tahačasnymi vorahami Połaččyny. Vychodzić toje samaje, što pisać historyju Izrailu pa arabskich krynicach. Ale ž da kanca XVIII stahodździa Biełaruś była nieadjemnaj častkaj eŭrapiejskaj cyvilizacyi, i proćma patrebnych krynic lažyć mienavita ŭ zachodnich archivach.

Naprykład, haradzki archiŭ švedzkaha Viśbiu pierapoŭnieny krynicami na staraniamieckaj i łacinskaj movach, što tyčać handlu hetaha miesta z Połackam u X—XIII st. Nacyjanalny archiŭ Halandyi zachoŭvaje materyjały pa handli połackich kupcoŭ XVII stahodździa ŭ hetaj krainie. Nas biezumoŭna čakajuć novyja zachaplalnyja adkryćci.

Prykład Sofji nieadzinkavy. Našy ziemlaki ŭ Novy Čas dabralisia i da Novaha Śvietu. Jak Kryštap Arcišeŭski — pratestant ź Biełarusi XVII stahodździa. Hety «pisar ruskaj movy» pry dvary Radziviłaŭ u čas kontrarefarmacyi ŭciok u Amsterdam, a adtul padaŭsia ŭ Brazyliju, dzie dasłužyŭsia da pasady admirała halandzkaha flotu.

Čamu Sofji nie zaŭvažali biełaruskija historyki, čamu isnavała takaja «ślapaja zona», lohka tłumačycca. Biełaruskim historykam u XIX—XX stahodździach pradpisvałasia adšukvać prajavy ŭschodniesłavianskaha adzinstva i prahi biełarusaŭ «uźjadnacca» z Rasiejaj. Choć biełaruskija ziemli naturalna naležali da bałtyjskaje cyvilizacyi, i tam palahali intaresy i suviazi połackich i staralitoŭskich kniazioŭ, hetaja halina nie rekamendavałasia dla daśledavańnia. U vyniku historyja Biełarusi vychodziła dalokaja ad histaryčnaj praŭdy i, miakka kažučy, niecikavaja, ale ideolahaŭ tolki ciešyła.

Pra pieraadkrytuju Sofju Mienskuju i Dackuju, napeŭna, buduć napisanyja knihi i źniatyja filmy. Halereja histaryčnych persanažaŭ Biełarusi papoŭniłasia.

￭

Što adbyvałasia ŭ 1157 hodzie ŭ Eŭropie i śviecie?

1155

naradziŭsia Čynhischan; zavieršana budaŭnictva karaleŭskaha partału saboru ŭ Šartry.

1157

8 žniŭnia ŭ Oksfardzie naradziŭsia Ryčard, budučy karol Anhlii Ryčard Ilvinaje Serca.

Karona Danii dastałasia avanturnamu konunhu Valdemaru I Vialikamu.

Brandenburh staŭ składovaj častkaj hiermanskaj dziaržavy.

15 žniŭnia na bali ŭ Kijevie atručany kniaź Suzdalski i Kijeŭski Jury Daŭharuki.

1158

Stotysiačnaje vojska Frydrycha I Barbarosy ŭvarvałasia ŭ Italiju.

1160

naradziŭsia Robert Fitcut, pretendent na tytuł hrafa Chantynhtonskaha. Miarkujecca, što heta jon — lehiendarny Robin Hud.

1162

Frydrych I Barbarosa razburyŭ Milan.

1163

Pačałosia ŭźviadzieńnie Saboru Notr-Dam u Paryžy.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0