«Nivodnaha zvanka ŭnutr». Jak vyhladaje internet u Iranie i jak kraina ŭžo tydzień žyvie bieź jaho padčas pratestaŭ
U Iranie ŭžo dziaviaty dzień adklučany internet. Ułady źviarnulisia da šatdaŭnu na fonie masavych vystupleńniaŭ za źmienu režymu. Pratesty pačalisia ŭ kancy 2025 hoda, a ŭ studzieni nabyli masavy charaktar. Z-za adklučeńnia internetu 90 miljonaŭ čałaviek zastalisia biez suviazi z vonkavym śvietam i adno z adnym.
Pratestoŭcy sprabujuć adpraŭlać u sacsietki infarmacyju ab achviarach — časta padviarhajučy siabie vialikaj niebiaśpiecy. Iłan Mask zrabiŭ dla Irana biaspłatny internet praz spadarožniki Starlink, ale ŭłady znajšli sposab hłušyć i ich.
Bi-bi-si raskazvaje, jak pracuje iranski internet i jak kraina žyvie biez suviazi sa śvietam padčas pratestaŭ.
«Nacyjanalnaja sietka»: što takoje iranski internet?
Zaraz u Iranie dziejničaje adzin z samych žorstkich u śviecie režymaŭ abmiežavańniaŭ internetu — kamunikacyi stroha kantralujucca i cenzurujucca ŭładami. U Iranie jość svoj fajervoł, jaki stvaraje svoj asobny ad hłabalnaj sietki internet, dzie zabłakavanyja amal usie papularnyja suśvietnyja partały i miesiendžary — YouTube, Facebook, Vikipiedyja, Twitter, Telegram i inšyja. U krainie taksama jość svaja pošukavaja sistema, niekalki dziaržaŭnych miesiendžaraŭ i stryminh-płatform.
Iran byŭ druhoj krainaj na Blizkim Uschodzie (paśla Izraila), dzie źjaviŭsia internet. U pačatku nulavych hadoŭ internet byŭ krynicaj svabodnaj infarmacyi i znosin — siarod irancaŭ byli asabliva papularnyja roznyja anłajn-błohi, jakija zamiaščali padcenzurnuju presu. Usio źmianiłasia z prychodam kansiervatyŭnaha prezidenta Machmuda Achmadziniežada, jaki z 2006 hoda staŭ ŭvodzić błakiroŭki i patrabavać, kab iranskija sajty i błohi atrymlivali dziaržaŭnuju rehistracyju.
Pry im ža pačałasia raspracoŭka «Nacyjanalnaj infarmacyjnaj sietki», suvierennaha internetu nakštałt «vialikaha kitajskaha fajervoła», jaki rehuluje veb-trafik unutry krainy i abmiažoŭvaje źniešnija płatformy.
Ideja ŭłasnaha iranskaha internetu prostaja: u pieryjady niestabilnaści jon dazvalaŭ by ŭładam adrezać zvyčajnych irancaŭ ad śvietu i adno ad adnaho, a ŭrad i ekanomika Isłamskaj respubliki mahli b praciahvać funkcyjanavać va ŭłasnaj, paralelnaj sietcy. Da idei stvareńnia takoj sietki padšturchnuli i žorstkija mižnarodnyja sankcyi — Iran zrazumieŭ, što jamu daviadziecca samomu zabiaśpiečvać siabie technałohijami.
Ciapier iranski internet ujaŭlaje saboj asobnuju sistemu, jakaja ŭvieś čas filtruje trafik i błakuje dostup da niekatorych resursaŭ, u tym liku zachodnich sacyjalnych sietak, navinavych sajtaŭ i sposabaŭ abychodu błakirovak. Takim čynam, u Iranie isnujuć bazavy žorstki filtr i kantrol nad internetam.
A padčas biesparadkaŭ ułady majuć mahčymaść chutka i sinchronna adklučać naohuł uvieś internet, zachoŭvajučy pry hetym pracu asobnych servisaŭ praz «Nacyjanalnuju sietku».
Hetaja technałohija prademanstravała svaju pracu ŭ 2019 hodzie, kali na chvali pratestaŭ z-za pavyšeńnia cen na paliva ŭłady Irana zmahli za 24 hadziny całkam zabłakavać internet. Jany zahadali pravajdaram adklučyć pieradaču danych i padklučycca da «Nacyjanalnaj sietki» — tak dostup u internet byŭ zabłakavany, ale pry hetym uradavyja resursy, banki i inšyja ŭnutranyja servisy zastavalisia pracoŭnymi.
«Nacyjanalnaja sietka» — heta svojeasablivy ŭnutrany internet, padklučany da suśvietnaha. U jaho ŭvachodziać i dziaržaŭnyja, i kamiercyjnyja servisy Irana. Hetaja sietka kantraluje damien.ir, i kali irancy padklučajucca da internetu, jany aŭtamatyčna padklučajucca da jaje. A miascovyja karparacyi abaviazanyja vykarystoŭvać tolki iranskija centry apracoŭki danych i rehistravać svaje IP-adrasy.
U 2019 hodzie šatdaŭn doŭžyŭsia tydzień, i ŭzrovień trafiku z krainy ŭ pieršyja dni adklučeńniaŭ upaŭ da 5%. Ułady zajavili, što adklučeńnie internetu było patrebnaje, kab pieraškodzić kaardynacyi pratestoŭcaŭ i «raspaŭsiudžvańniu iłžyvaj infarmacyi». Tady Iran pakazaŭ, što jaho technałahičny kantrol nad internetam u krainie vyjšaŭ na novy ŭzrovień.
Rasija dapamahaje Iranu stvarać architekturu takoha sietkavaha kantrolu, piša Foreign Policy. Vydańnie adznačaje, što ŭ Irana i Rasii padobny pohlad na hetuju śfieru: internet — heta praciah paŭnamoctvaŭ dziaržaŭnaj biaśpieki. Unikalnaść takoha padychodu ŭ tym, što heta nie prosta abmiežavańni i błakiroŭki ŭ internecie, a hnutkaja i kiravanaja sistema. Ułady mohuć frahmientavać dostup u internet hieahrafična i navat dla asobnych katehoryj hramadzian, zachoŭvajučy pry hetym funkcyjanujučyja sietki ŭ ekanamičnaj i administracyjnaj śfierach, piša vydańnie.
«Internet u Iranie — navat kali jon pracuje i dastupny — nie źjaŭlajecca svabodnym internetam, — raskazvaje karespandentka Piersidskaj słužby Bi-bi-si Hanče Chabibijazad. — Ludzi ŭsio roŭna vykarystoŭvajuć VPN, kab atrymać dostup da instahrama, fejsbuka i inšych płatformaŭ».
Jak Iran žyvie tydzień bieź internetu?
Ciapierašnija abmiežavańni vyhladajuć jašče bolš žorstkimi, čym pieršy šatdaŭn 2019 hoda. Ludzi pazbavilisia nie tolki dostupu ŭ internet, ale i mabilnaj suviazi. Navat miascovyja čynoŭniki i žurnalisty, jakim vydavalisia tak zvanyja biełyja SIM-karty ź bieśpieraškodnym dostupam u sietku, apynulisia adrezanyja ad internetu. A ŭ pačatku błakiroŭki biez suviazi zastałosia navat ministerstva zamiežnych spraŭ, piša Financial Times.
«U 2022 hodzie i padčas 12‑dzionnaj vajny ź Izrailem u 2025 hodzie ŭ nas taksama byli adklučeńni internetu. Ale ciapier — samaje žorstkaje abmiežavańnie, jakoje było. Złučeńnie całkam razarvana», — raskazvaje Hanče Chabibijazad.
Internet u Iranie całkam adklučyli 8 studzienia — da taho času ŭ krainie ŭžo 10 dzion išli antyŭradavyja pratesty z-za paharšeńnia ekanamičnaj situacyi. Niahledziačy na pieršapačatkovy skieptycyzm, pratesnyja nastroi raspaŭsiudzilisia na roznyja pravincyi ŭnutry krainy i stali masavymi. Pratesty pieraraśli ŭ biesparadki, i iranskija ŭłady adkazali hvałtam — prynamsi pra heta śviedčać niešmatlikija fota i videa, jakija asobnym iranskim aktyvistam udajecca pieradać u źniešni śviet. Uzrovień trafiku ŭ čaćvier skaraciŭsia na 90% i da hetaha času nie adnaviŭsia.
Tolki niekatoryja irancy ciapier majuć dostup u internet — i šmat u čym dziakujučy doŭhaj padrychtoŭcy śpiecyjalnaha ličbavaha supracivu błakiroŭkam.
Aktyvisty apošnija dva hady nielehalna ŭvozili ŭ krainu terminały spadarožnikavaj suviazi Starlink, jakija dazvalajuć abychodzić błakiroŭki — praz Arabskija Emiraty ci miažu ź niepryznanym Kurdystanam.
I ciapier heta ledź nie adziny sposab dla irancaŭ zastavacca na suviazi sa śvietam i pieradavać infarmacyju ab achviarach, jakija zahinuli pry padaŭleńni pratestaŭ. Stvaralnik Starlink Iłan Mask navat zrabiŭ dla Irana biaspłatnym karystańnie svajoj sietkaj.
Ale tyja, chto vykarystoŭvaje hetyja terminały, padviarhajuć siabie niebiaśpiecy — iranskija ŭłady sprabujuć adsočvać sihnały Starlink, bo z 2025 hoda vałodańnie terminałam pryraŭnoŭvajecca da špijanažu na karyść Izraila, piša Guardian.
I miascovyja aktyvisty vykarystoŭvajuć roznyja VPN ci proxy-servisy, kab maskiravać svoj sihnał, ci fizična pieravoziać terminały ź miesca na miesca.
Tamu videa i fatahrafii, jakija dasyłajuć ź Irana, ciapier majuć asablivuju kaštoŭnaść: ludzi dziejničajuć vielmi aściarožna i dzielacca infarmacyjaj tolki z tymi, kamu daviarajuć.
«Niekatoryja padklučajucca praz Starlink, ale takich ludziej vielmi, vielmi mała. I najaŭnaść Starlink doma moža pryvieści da turemnaha terminu da dvuch hadoŭ, tamu što heta niezakonna ŭ Iranie. Tak što ciapier vielmi składana zrazumieć, što mienavita adbyvajecca. Niekatorym udałosia patelefanavać z krainy ŭ inšyja krainy. Ale nam nie ŭdałosia zrabić nivodnaha zvanka ŭnutr, kab pahavaryć ź blizkimi», — raskazvaje karespandentka Piersidskaj słužby Bi-bi-si Hanče Chabibijazad.
Padčas hetych pratestaŭ iranskija ŭłady taksama znajšli sposab hłušyć sihnał Starlink — śpiecyjalnyja mabilnyja hłušyłki, jakija voziać pa horadzie dla baraćby sa spadarožnikavaj suviaźziu. Miarkujučy pa ŭsim, dla hetaha vykarystoŭvajucca vajennyja technałohii, jakija padobnyja da tych, što vykarystoŭvaje Rasija dla baraćby z dronami na linii frontu va Ukrainie, paviedamlaje Euronews.
Dla astatnich ludziej, jakija nie padłučanyja da Starlink, pracujuć tolki ŭchvalenyja dziaržavaj unutranyja servisy — uklučajučy ŭłasnyja iranskija stryminhavyja płatformy, dzie amal niama zachodniaha kantentu. «Ja čuła, što ludziam navat składana pierapisvacca pamiž saboj i što jany atrymlivajuć tolki paviedamleńni ad uład z zaprašeńniem pryniać udzieł u praŭradavych mitynhach», — raskazvaje žurnalistka Chabibijazad.
«My starajemsia źviazvacca ź ludźmi praz zašyfravanyja prahramy, starajemsia kazać im: kali ŭ vas jość Starlink, navat kali ŭ vas jość Starlink, chavajcie svajo miescaznachodžańnie, vykarystoŭvajučy VPN», — raskazvaje jana pra suviaź ź blizkimi.
Vielmi darahi šatdaŭn
Ułady Irana adklučyli internet, kab schavać realny maštab dziaržaŭnych złačynstvaŭ i achviar u krainie, zajavili ŭ pravaabarončaj arhanizacyi Amnesty International.
Za apošnija 17 dzion pratestaŭ u krainie zahinuli bolš za 2500 čałaviek, paviedamlaje amierykanska-iranskaja arhanizacyja Human Rights Activists News Agency. Samaje strašnaje ŭ ciapierašniaj situacyi — heta toje, što ŭ Iranie, mahčyma, adbyvajucca maštabnyja zabojstvy pratestoŭcaŭ, i ŭsio heta — pa-za polem zroku hramadskaści, piša Vox.
Videa, jakija pastupajuć ź Irana, — litaralna na vahu zołata, ale vieryfikavać ich vielmi składana. «My možam skazać, što niejkaje videa było apublikavana minułaj nočču, ale my nie ŭpeŭnienyja, što pratest sapraŭdy adbyvaŭsia minułaj nočču, tamu što ŭ nas vielmi mała sposabaŭ pravieryć, što adbyvajecca na miescy. My nie atrymlivajem videa z roznych rakursaŭ ci vialikaj kolkaści videa [z adnoj padziei]», — raskazvaje Chabibijazad.
Pavodle jaje słoŭ, ciapier navat składana zrazumieć, ci zadušyli ŭ krainie pratesty, ci jany ŭsio jašče praciahvajucca, tamu što ŭ žurnalistaŭ niama suviazi ź iranskimi pravincyjami. «Ludzi skandujuć łozunhi pa načach, jak mnie paviedamili, paŭsiul pastaŭleny błokpasty. Ludziej praviarajuć, praviarajuć ich telefony, ich mašyny. I ŭ cełym vulicy taksama pustyja. Vielmi składana zrazumieć, što adbyvajecca ŭnutry krainy, akramia stalicy i niekatorych inšych haradoŭ», — raskazvaje žurnalistka.
U paniadziełak ministr zamiežnych spraŭ Irana skazaŭ, što ŭłady krainy pracujuć, kab «zabiaśpiečyć najchutčejšaje adnaŭleńnie pracy internetu», ale suviazi da hetaha času niama. Ekśpierty miarkujuć, što iranskija ŭłady nie zachočuć «uklučać» internet tak chutka, i navat kali situacyja narmalizujecca, to internet u krainie nie budzie raniejšym, a budzie dastupnaja tolki «nacyjanalnaja sietka».
Inšyja ekśpierty adznačajuć, što Iran nie zmoža viečna hłušyć internet — chacia b z-za taho, što heta zanadta doraha. Adklučeńnie internetu ŭpłyvaje na płaciežnyja sistemy, aŭtentyfikacyju i karparatyŭnyja sistemy — jakija ŭ svaju čarhu niasuć straty.
Pa danych partała Netblocks, adzin dzień adklučeńnia internetu ŭ Iranie abychodzicca prykładna ŭ 37 miljonaŭ dalaraŭ. A ŭ Iranie asabliva raźvitaja internet-kamiercyja. Pa słovach Hanče Chabibijazad, vielmi mnohija irancy viaduć ułasnyja biznesy praź instahram, i heta značyć, što ciapier jany nie mohuć zarablać.
Tamu možna vykazać zdahadku, što ciapierašnija adklučeńni internetu tolki niehatyŭna paŭpłyvajuć na ekanamičnuju situacyju ŭ krainie, z-za jakoj i pačalisia ciapierašnija pratesty.
Ciapier čytajuć
«Patrabavali, kab ja z kalehami pry dzieciach pa-biełarusku nie razmaŭlała». Ci sutykajucca biełaruskamoŭnyja z bulinham u krainie21
Kamientary
Niechta sapraŭdy dumaje, što hrošy majuć značeńnie dla relihijnych fanatykaŭ, darvaŭšychsia da ŭłady?