Cimoch Akudovič zapuściŭ svoj padkast. Pieršy vypusk — pra mały ledavikovy pieryjad i toje, jak pachaładańnie źmianiła chod historyi
Ci moža zvyčajnaje nadvorje razburyć mahutnuju dziaržavu abo prymusić ceły kantynient źmianić ekanamičny ład? U pieršym vypusku padkasta «Magistra Svita naleva pašyta» historyk Cimoch Akudovič raźbiraje fienomien małoha ledavikovaha pieryjadu — hłabalnaha pachaładańnia, jakoje stała fonam dla samych kryvavych padziej u historyi Biełarusi i Jeŭropy. Raskazvajem, jak źnižeńnie tempieratury ŭsiaho na adzin hradus dapamahała VKŁ zmahacca z kryžakami, čamu jano ŭzmacniła pryhniot sialan i jak klimatyčny kryzis pieratvaryŭ adstałyja paŭnočnyja krainy ŭ suśvietnych lidaraŭ.
Pa słovach aŭtara, sučasnyja rekanstrukcyi klimatu pakazvajuć, što z XIV stahodździa siaredniaja tempieratura ŭ Paŭnočnym paŭšarji pačynaje pastupova źnižacca, dasiahajučy minimumu ŭ XVII stahodździ, kali siaredniahadavaja tempieratura ŭpała prykładna na adzin hradus Celsija. Na pieršy pohlad hetaja ličba zdajecca niaznačnaj, ale, jak padkreślivaje Akudovič, u maštabach hłabalnaj ekałohii adzin hradus — heta kałasalnaje zrušeńnie. Mienavita pieryjad z XIV pa XVIII stahodździe ŭ histaryčnaj navucy i pryniata nazyvać małym ledavikovym pieryjadam, choć jahony pik prypadaje mienavita na XVII stahodździe.
Daśledavańnie hetych źmienaŭ stała mahčymym dziakujučy raźvićciu paleaklimatałohii — navuki, jakaja vyvučaje klimat minułaha. Jak adznačaje aŭtar, užo ŭ 1939 hodzie hieołah Fransua Emil Mates uvioŭ sam termin «Mały ledavikovy pieryjad», a ŭ 1970‑ia brytanski daśledčyk Chubiert Łemb prapanavaŭ pieršuju maštabnuju rekanstrukcyju tempieratur Jeŭropy za apošniaje tysiačahodździe. Asablivuju rolu ŭ papularyzacyi temy adyhrała praca historyka Džofry Parkiera «Hłabalny kryzis», u jakoj padziei XVII stahodździa razhladajucca jak źviazanyja z hłabalnymi klimatyčnymi źmienami.
Adkul źviestki?
Pa słovach Akudoviča, u daśledavańni minułaha historyki karystajucca dvuma asnoŭnymi typami krynic. Z adnaho boku — heta piśmovyja śviedčańni: letapisy, chroniki, haspadarčyja zapisy, i navat tvory mastactva.
Druhaja krynica infarmacyi — heta kankretnyja pryrodnyja artefakty. Najčaściej hetym zajmajucca hieałohija i dendrałohija. Źmieny klimatu ŭpłyvajuć na ŭsio: ad taho jak rastuć drevy, da taho jak farmujucca roznyja minierały. Navukoŭcy vynajšli proćmu mietadaŭ, jakija dazvalajuć pa hetych źmienach u struktury drevaŭ, kamianioŭ ci niejkich inšych minierałaŭ vyznačać skački tempieratury minułaha.
Jany dazvalajuć bolš dakładna vyznačać vahańni tempieratur, choć i tut isnujuć dyskusii. Tym nie mienš, jak padkreślivaje aŭtar, sučasnaja navuka ŭ cełym zhodnaja: u XIV—XVII stahodździach čałaviectva sapraŭdy sutyknułasia z rezkim klimatyčnym vyklikam.
Pieršaja faza małoha ledavikovaha pieryjadu
Pieršaja faza małoha ledavikovaha pieryjadu pačałasia ŭ pačatku XIV stahodździa. Da hetaha ŭ Jeŭropie doŭhi čas trymałasia adnosna ciopłaje nadvorje: u Anhlii vyroščvali vinahrad, u Skandynavii vysokaja ŭradžajnaść spryjała demahrafičnamu rostu i ekspansii vikinhaŭ. Ale ŭžo ŭ 1303 hodzie zamierzła Bałtyjskaje mora, a ŭ 1315‑m Jeŭropu achapiŭ Vialiki hoład, vyklikany praciahłymi daždžami i nieŭradžajem.
U vyniku zahinuła, pavodle acenak, ad 10 da 25 adsotkaŭ haradskoha nasielnictva Jeŭropy. Heta pryviało da sacyjalnych zruchaŭ, u tym liku da ŭzmacnieńnia pryhonu, chacia nastupnaja epidemija čumy radykalna źmianiła situacyju, skaraciŭšy nasielnictva i ŭzmacniŭšy pazicyi sialan na Zachadzie — ziemleŭłaśniki vymušanyja byli ź sialanami damaŭlacca na adekvatnuju apłatu pracy.
Na ziemlach Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, jak adznačaje Akudovič, situacyja vyhladała inakš. Daśledavańniaŭ tut značna mienš, ale ŭskosnyja źviestki ź letapisaŭ i dendrachranałohii śviedčać, što pachaładańnie i rost apadkaŭ zakranuli i hety rehijon. Adnak mienšaja ščylnaść nasielnictva, vialikija lasnyja masivy i słabaja urbanizacyja źmiakčyli ŭdar. Bolš za toje, u niamieckich chronikach zachavalisia apisańni, jakija pakazvajuć, što surovyja zimy i daždžlivaje nadvorje ŭskładniali kryžovyja pachody na jašče jazyčnickija ziemli Vialikaha Kniastva Litoŭskaha ŭ XIV stahodździ.
U čym pryčyny pachaładańnia?
Razvažajučy ab pryčynach pachaładańnia, aŭtar pieraličvaje asnoŭnyja hipotezy. Pa adnoj ź ich, pryčyna pachaładańnia była ŭ źnižeńni tempieratury vady ŭ Halfstrymie, ad jakoha naŭprost zaležyć klimatyčnaja situacyja ŭ Jeŭropie.
Jość viersii, što pryčynaj hłabalnaha pachaładańnia moža być vyviaržeńnie vułkanaŭ. Vykidy popiełu ŭ atmaśfieru mahli časova źnižać kolkaść soniečnaha śviatła i vyklikać praciahłyja pieryjady pachaładańnia. Viadoma, što na XIV i na kaniec XVI stahodździa, to-bok na pikavyja momanty pachaładańnia, prychodziacca vialikija vyviaržeńni vułkanaŭ.
Jašče adna hipoteza źviazanaja sa źnižeńniem soniečnaj aktyŭnaści. Na pieryjady pachaładańnia prypadaje mienšaja kolkaść soniečnych plamaŭ.
Ciapier vielmi papularnaja viersija pra toje, što prynamsi pachaładańnie XVI stahodździa mahło być vyklikana čałaviekam. Pavodle jaje, jeŭrapiejskaja kałanizacyja Amieryki i masavaja hibiel miascovaha nasielnictva ad zaviezienych chvarob pryviali da źmianšeńnia sielskahaspadarčaj dziejnaści — miascovyja žychary pierastali masava vypalvać amierykanskija džunhli. Adnaŭleńnie vialikich lasnych masivaŭ paŭpłyvała na hłabalnyja klimatyčnyja pracesy.
Druhaja faza małoha ledavikovaha pieryjadu
Karotkaja klimatyčnaja stabilizacyja XV — pačatku XVI stahodździa dała Jeŭropie pieradyšku, ale kala 1580 hoda Bałtyjskaje mora znoŭ zamierzła. Isnujuć śviedčańni, što ŭ toj čas zamiarzali Temza, uźbiarežža Niderłandaŭ i navat Vieniecyja. Ledaviki ŭ Alpach pačali nastupać na vioski, a ŭ Hrenłandyi kančatkova źnikli pasieliščy.
Usio heta stała prałoham da katastrofy XVII stahodździa. Pa słovach Akudoviča, Tryccacihadovaja vajna (1618—1648) była nie tolki relihijnym kanfliktam, ale i vynikam hłybokaha ekanamičnaha kryzisu, vyklikanaha padzieńniem uradžajnaści. Masavyja bankructvy drobnych haspadarak, mihracyja hałodnych sialan u harady, rost sacyjalnaj napružanaści stvaryli ŭmovy, u jakich hvałt staŭ normaj.
Padobnyja pracesy zakranuli i ziemli Rečy Paspalitaj, dzie «Kryvavy patop» (1654—1667) pryvioŭ da hibieli, mahčyma, pałovy nasielnictva Biełarusi.
Choć statystyčnych źviestak pa Vialikim Kniastvie Litoŭskim zachavałasia mienš, čym pa Zachodniaj Jeŭropie, paleaklimatołahi ŭpeŭnieny, što łohika ŭpłyvu nadvorja na palityku była adnolkavaj dla ŭsich.
Jak tłumačyć Cimoch Akudovič, u druhoj pałovie XVI stahodździa ŭ Jeŭropie adbyŭsia pryncypovy ekanamičny padzieł. Ziemleŭłaśniki Anhlii i Niderłandaŭ chutka zrazumieli, što z-za chaładoŭ raniejšaj uradžajnaści bolš nie budzie. Jany pačali šukać novyja sposaby zarobku: anhličanie zanialisia aviečkahadoŭlaj i ekspartam voŭny, a hałandcy stvaryli industryju raźviadzieńnia kvietak i mahutny handlovy fłot.
Niastaču zbožža hetyja krainy papaŭniali za košt impartu z Rečy Paspalitaj, jakaja na doŭhi čas stała «žytnicaj Jeŭropy». Adnak, pa słovach aŭtara, hety status daŭsia našamu rehijonu praź vialikija sacyjalnyja achviary. Uradžajnaść u VKŁ padčas piku pachaładańnia ŭ XVII stahodździ ŭpała ŭ dva razy. Kali raniej z adnaho pasiejanaha ziernia źbirali piać, to ciapier — tolki dva ci try, čaho ledź chapała na ježu i nastupnuju siaŭbu.
U adroźnieńnie ad zachodnich susiedziaŭ, jakija madernizavali haspadarku, tutejšyja ziemleŭładalniki abrali ekstensiŭny šlach. Jany pačali pavialičvać pasiaŭnyja płoščy i ŭzmacniać pryhniot sialan. Kali ŭ XVI stahodździ panščyna mahła składać dva dni na tydzień, to da XVIII stahodździa jana vyrasła da piaci i bolš. Mienavita hetyja rabskija ŭmovy pracy i piermanientny hoład stali spuskavym miechanizmam dla kazackich vojnaŭ. Ludzi masava biehli na Zaparožža, što ŭ vyniku pryviało da maštabnaj katastrofy — Kryvavaha patopu.
Dva abliččy ledavikovaha pieryjadu
Padsumoŭvajučy ŭpłyŭ małoha ledavikovaha pieryjadu, aŭtar vyłučaje dźvie jaho fazy. Pieršaja faza ŭ XIV stahodździ ŭdaryła pa jašče słaboj dziaržaŭnaj arhanizacyi jeŭrapiejskich krain i pryviała da hoładu, epidemij i vialikaj kolkaści śmierciaŭ. Druhaja ž faza zdaryłasia, kali dziaržavy byli značna lepš arhanizavanyja. Tamu ŭ XVII stahodździ niepasredna ad hoładu ŭžo mała chto pamiraŭ.
Kab supraćstajać nadvorju, jeŭrapiejskija dziaržavy vymušanyja byli jašče lepš centralizavacca. Pačali ŭźnikać vialikija rekruckija armii, aktyvizavalisia roznyja navukovyja daśledavańni, adnyja ź jakich spryjali pavieličeńniu ŭradžajnaści žyta, ale inšyja pavialičvali zabojčuju siłu ahniapalnaj zbroi. Vynik usiaho hetaha — vialikija čałaviečyja achviary, paraŭnalnyja ź pieršaj fazaj ledavikovaha pieryjadu. Ale ciapier ludziej zabivali ŭžo sami ludzi.
Farmalna mały ledavikovy pieryjad praciahnuŭsia ažno da pačatku XIX stahodździa. Ale ŭsio ž u XVIII stahodździ tempieratura ŭ Jeŭropie pavialičyłasia, uradžai, chaj sabie i niedastatkova, ale vyraśli, a dziaržavy nastolki ŭzmacnilisia, što mahli supraćstajać roznym pryrodnym kataklizmam.
Pa nazirańniach daśledčykaŭ, krainy, jakija najbolš paciarpieli ad źmieny klimatu — Anhlija, Niderłandy i Šviecyja — stali fłahmanami raźvićcia. Naprykład, Šviecyja, majučy biednyja hleby i surovy klimat, pabudavała zvyšefiektyŭnuju dziaržaŭnuju mašynu i armiju, raspačaŭšy vajennuju ekspansiju na poŭdzień za jaho resursami. U toj ža čas Ispanija i Reč Paspalitaja, jakija znachodzilisia ŭ bolš spryjalnych umovach, zahruźli ŭ kansiervatyźmie i pryhonie, pačaŭšy adstavać ad susiedziaŭ.
Ci sapraŭdy klimat kiruje historyjaj?
U zaviaršeńni hetaha vypusku padkasta Cimoch Akudovič spyniajecca na krytycy padachodaŭ paleaklimatałohii, u jakoj isnujuć teoryi, jakija sprabujuć rastłumačyć nadvorjem usio: ad palavańnia na viedźmaŭ i adkryćcia Amieryki da Smuty ŭ Rasii. Adnak navukovaja supolnaść pieraścierahaje ad praźmiernaha zachapleńnia takimi vysnovami.
Akudovič źviartaje ŭvahu na daśledavańnie, jakoje ŭ minułym hodzie vyjšła ŭ Polščy. Jano asprečvaje staruju tezu pra toje, što ekanomika Rečy Paspalitaj abvaliłasia ŭ XVII stahodździ mienavita z-za klimatyčnych źmienaŭ. Daśledavańnie kaža, što bolšy ŭpłyŭ mieli vojny i palityčnyja rašeńni elit. U toj ža čas hetaje ž daśledavańnie pryznaje, što ŭpłyŭ klimatu ŭsio ž byŭ, i jon byŭ dosyć značny.
Aŭtar prapanuje razhladać klimat nie jak ruchavik, a jak paskaralnik historyi. Maštabnyja kataklizmy tolki pryśpiešvajuć tyja tendencyi, jakija ŭžo naśpieli ŭ hramadstvie. U jakaści prykładu Akudovič pryvodzić pandemiju 2020 hoda: jana nie stvaryła anłajn-kamunikacyi, ale zrabiła ich nieadjemnaj častkaj našaha žyćcia za ličanyja miesiacy. Tak i mały ledavikovy pieryjad prymusiŭ čałaviectva chutčej vybirać pamiž prahresam i zaniapadam.
Kamientary