Niaklajeŭ šukaje, chto b moh syhrać Jahajłu i Jadźvihu ŭ teatralnaj scenie
Da 80‑hodździa piśmieńnika rychtujecca jubilejnaja viečaryna.
«Praź miesiac, 11 lipienia, mnie 80. Jak by jubilej. Va ŭsiakim razie pa pašparcie. Da hetaha jak by jubileju vydajucca try knihi. Zbornik apaviadańniaŭ «Śviataja krynica» (pa-biełarusku i pa-polsku), raman «Hej Ben Hinom» u pierakładzie na polskuju i dramatyčnyja paemy «Litviny», jakija napisaŭ ja, kab jašče raz zaśviedčyć naša prava na spadčynu VKŁ, admović u jakim siońniašnim biełarusam sprabujuć nie tolki našy susiedzi z uschodu, ale i z zachadu.
Va Urocłavie, dzie ja žyvu i pišu try apošnija hady, na placoŭcy Ossolineum (Nacyjanalnaj biblijateki Polščy) rychtujecca jubilejnaja viečaryna. Miarkujecca, što na joj budzie pakazanaja scena z dramy «Jahajła». Prablema ŭ aktorach», — napisaŭ Uładzimir Niaklajeŭ u svaim fejsbuku.
Jon publikuje scenu z dramy i źviartajusia z pytańniem da znaŭcaŭ-teatrałaŭ: chto ŭ hetaj scenie moh by syhrać Jahajłu i Jadźvihu?
DZIEJA DRUHAJA, SCENA SIOMAJA
Leta 1399. Karaleŭski zamak u Krakavie. Spalnia karalevy Jadźvihi. U spalni Jadźviha na łožku ŭ paduškach, pakajoŭka Stasia, doktar, ksiondz.
JADŹVIHA da Stasi, jakaja prybiraje jaje, učesvaje
Adkul ty, Stasia?
STASIA
Z Nalšy, karaleva.
JADŹVIHA
A dzie jość Nalša?
STASIA
Dzie Litva. Dzie Kreva.
JADŹVIHA
U Krevie ja była. Dvanaccać hod tamu.
Ź Jahajłam, z karalom… Ja hlanusia jamu
Takaja siońnia?.. Tolki, jak na tronie,
Ty pasadzi mianie… Vyšej… Prypadymi…
Sama ja nie mahu… Za plečy abdymi…
Dyk hlanusia takaja?.. Pobač ź im…
STASIA
Niama na hetym śviecie i na tym
Za karalevu pryhažej krasy…
Jašče papravim trochi vałasy.
JADŹVIHA
A ty była na śviecie tym?
STASIA
Byvała.
JADŹVIHA
I što tam bačyła?
STASIA
Nie zaŭvažała
Nijakaj roźnicy. Taki ž nabor pakut
I radaściaŭ ludskich. Što tam jano, što tut:
Spakusaŭ vielmi šmat, a hrošaj vielmi mała.
KSIONDZ
Ty b jazykom padłohu zamiatała,
Kab u mianie słužyła!..
STASIA
Ja pavinna
Takoje słuchać?.. Ja vam nie anučka!
Kniazioŭna ja! Ja Marhiera praŭnučka,
Jaki stryječnym bratam Hiedymina
I dziadźkam Kiejstuta z Alhierdam byŭ!
Ja karalu praz Marhiera radnia!..
DOKTAR
Dy cicha, cicha! Nie byvaje dnia,
Kab vy nie pasvarylisia… Zabyŭ
Ja znoŭ praz vas dać ziołki karalevie.
STASIA, dapamahajučy Jadźvizie vypić ziołki
Sama ja naźbirała ich u Krevie,
Daj Boža, kab jany dapamahli…
KSIONDZ
Dzie toje Kreva! Na krai ziamli.
Čaho vy, karaleva, tam byli?
JADŹVIHA
Dyk tam i vy byli. Kaścioł tam aśviačali.
Ci vy byli, a dzie byli, nie znali?..
Ja čuju: jon idzie… Vyšej, vyšej mianie…
Kab jak na tronie… Moža, u karonie?
STASIA
Tak, lepš u joj, kali ŭžo jak na tronie.
(Nadziavaje karonu, papraŭlaje vałasy.)
Oj, vaša pryhažość Jahajłu skałanie!
JADŹVIHA
I šalik moj nakiń na plečy mnie…
(Stasia nakidvaje na plečy Jadźvihi bieły šalik, padaravany Hannaj.)
JAHAJŁA, źjaŭlajučysia, da doktara
Ci ja ŭvajści mahu?
DOKTAR
Vy tut karol… Vy volny…
JADŹVIHA
Jahajła, heta ty? Niachaj adčyniać vokny…
DOKTAR da Jahajły
Nie lepšy dzień siahońnia. Mokradź. Zol.
JADŹVIHA
Mnie siońnia lepš…
DOKTAR da Jahajły ścišana
Bajusia ja, karol,
Što lepš apošni raz.
JADŹVIHA da doktara i ksiandza
Prašu ja vyjści vas.
JAHAJŁA
Jany tut musiać być…
JADŹVIHA
Karol!.. Ty možaš vokny adčynić?
(Jahajła robić znak, kab usie vyjšli. Ksiondz zapalvaje śviečku, usie vychodziać. Jahajła adčyniaje vokny.)
Ty možaš padyści… Pacałavać ruku…
Kali najeŭsia navat časnyku.
(Jahajła padychodzić, całuje, adychodzić.)
Tak, jak upieršyniu… Ciapier jak słup nie stoj…
JAHAJŁA
Ja budu na ziamli i pad ziamloj
Stajać prad karalevaju majoj.
JADŹVIHA
Prysiadź, Jahajła…
JAHAJŁA
Dzie ty zahadaješ?
JADŹVIHA, zdymajučy karonu i padsoŭvajučysia
Što ž ty za muž taki, kali nie znaješ,
Dzie tvajo miesca kala žonki ŭ łožku?..
JAHAJŁA, siadajučy
Spakuśliva z-pad koŭdry vysuń nožku —
I ja ŭvaskresnu, jak nie pamiraŭ!
JADŹVIHA
Chto tak kazaŭ?
JAHAJŁA
Kniaź Marhier tak pisaŭ,
Kali byŭ małady. Jon u svaje hady
Vajaka byŭ. A zaadno j vicija…
JADŹVIHA
Jon zabivaŭ ludziej?.. A ty, Jahajła?..
JAHAJŁA
Tyja,
Kaho ja zabivaŭ, mahli zabić mianie.
JADŹVIHA
A strašna na vajnie?
JAHAJŁA
Spačatku. Potym — nie.
JADŹVIHA
Jak u mianie z taboj.
JAHAJŁA
Ja byŭ taki strašny?
JADŹVIHA
Byŭ nie taki, jak śniŭsia… Tyja sny
Zabylisia… Zabyŭsia navat jon…
JAHAJŁA
Vilhielm?
JADŹVIHA
Vilhielm…
Jon — moj apošni son.
JAHAJŁA
Ja čaściakom toj son uspaminaŭ.
JADŹVIHA
I raŭnavaŭ?
JAHAJŁA
U karty abyhraŭ,
Kab jon i pra mianie nie zabyvaŭ.
JADŹVIHA
Ty ź im hulaŭ u karty?
JAHAJŁA
Ja hulaju
Z usimi i va ŭsio. Nikoha nie zmušaju,
Jon sam prapanavaŭ. Ja ź im hulnuŭ —
I dźvieście tysiač adkupnych viarnuŭ.
Na ich tabie piarścionkaŭ nakuplaŭ.
JADŹVIHA
Na dźvieście tysiač?..
JAHAJŁA
Nie. Pałovu prahulaŭ.
JADŹVIHA
Žartuješ… Voś adkul maje abnovy…
A z kim hulaŭ ty?..
JAHAJŁA
Ź Vitaŭtam…
(Surjozna.)
Pałovu
Addaŭ ja Vitaŭtu ŭ kaznu Litvy.
JADŹVIHA
Usio žyćcio varahavali vy…
JAHAJŁA
Dy što ty, nie… Takaja ŭ nas hulnia.
Nam bieź jaje ŭžo nie pražyć i dnia.
JADŹVIHA
A bieź mianie…
JAHAJŁA, paryvista abdymajučy Jadźvihu
Nie! Biez tvajho kachańnia
Nie budzie mnie žyćcia! Ty bolš mnie, čym radnia!..
JADŹVIHA
Mnie siońnia trochi lepš było ad rańnia,
Ciapier ža znoŭku horš…
JAHAJŁA
Maja ty jaska…
JADŹVIHA
Ty b raskazaŭ, karol, dla jaski svajoj kazku
Pra karalevu… Jak žyła-była…
Ty mała byŭ sa mnoj…
JAHAJŁA
Daruj… Dziaržava… Sprava…
JADŹVIHA
Jahajła, heta ja — tvaja dziaržava.
Ja karaleva ŭ joj…
JAHAJŁA
Ty karaleva ŭ joj…
JADŹVIHA
Ale Litvoj tvajoj
Stać nie zmahła ja… Musić, miesca mała
Dla dźviuch u sercy…
JAHAJŁA
Ty adzinaj stała!
Druhoj niama! Nikoli nie byvała!..
Jahajła i Vitaŭt z žonkami kala Viečnaha Źniča.
JADŹVIHA
Dyk voś ja i kažu, što miesca ŭ sercy mała.
Tamu tak ciśnie. Potym razarviecca
I spynicca…
JAHAJŁA
Nie rvi majo ty serca…
JADŹVIHA
Nie rvać tvajo?.. Dyk ja tvajo j nie rvu…
Chaj bjecca ŭ Polščy… Vierniecca ŭ Litvu…
Ty pomniš, my byli z taboju ŭ Krevie.
Byŭ doždž taki… Zaleva… I ŭ zalevie
Małanki bliskali, kačalisia hramy —
Taki byŭ Božy žach na śviecie ŭsim, a my
Stajali na hary… Zabyłasia, jakoj…
Jak zvałasia hara?
JAHAJŁA
Jaryłavaj haroj.
JADŹVIHA
Jaryłavaj. Ja ŭspomniła… I ty,
Choć pobač z toj haroj kaścioł stajaŭ śviaty,
Skazaŭ mnie raspranucca… Ja zmahła…
JAHAJŁA
Ty, jak bahinia, na hary była…
JADŹVIHA
I ty na toj hary, jak boh, mianie kachaŭ…
A kali ścichła ŭsio, ty mnie skazaŭ,
Što boha ja začała ad Jaryły…
Dy boha ja tabie nie naradziła,
Nie naradziła navat karaloŭ…
JAHAJŁA, hładziačy Jadźvihu pa vałasach
Ničoha, maja lubaja, ničoha…
JADŹVIHA
Nikoha ja nie vyprasiła ŭ Boha!..
Nie viedaju, što ja ŭ žyćci takoha
Zrabiła, što praklaŭ jon našu kroŭ?..
JAHAJŁA
Ty naradziła dla mianie luboŭ…
JADŹVIHA
A potym mianie hołuju pavioŭ
Ty da raki… Tam šmat było narodu,
A mnie było nie soramna… I ŭ vodu
Zajšła z usimi ja… Zrabiła pieršy krok
Ja da tvajoj Litvy… I niechta mnie vianok
Nadzieŭ na hałavu… Mianie za ruki ŭziali
I paviali… I cicha zaśpiavali…
(Śpiavaje cicha.)
Kupalinka, Kupalinka, ciomnaja nočka,
Ciomnaja nočka, a dzie ž tvaja dočka?..
JAHAJŁA
Čamu ty zmoŭkła?
JADŹVIHA
Bo pamierła dočka…
Ty bačyŭ, u jaje takija vočki,
Jak u ciabie… Vałoškami ćvili…
Jahajła, kab usie jany byli
Žyvymi… našy dzieci… naradzili
Svaich dziaciej… a tyja ŭžo svaich…
I kali b my z taboj pryjšli da ich…
Praz pakaleńni… razam pasadzili
Usich… što b ty skazaŭ im?..
JAHAJŁA
Skazaŭ by, jak kachaŭ ciabie… Kachaŭ
Kachańniem tym, što vybrana nie nami,
A Boham vybrana, što na svaim viaku
Ja praź ciabie ź vinoju i hrachami
Prajšoŭ, niby praz hornuju raku,
Dzie bierahi iskryli, jak karali,
Dzie j śledu nie pakinuła bryda!..
Što nie bajusia Božaha suda,
Bo ty mianie abmyła, jak vada,
Jakoju pry chryščeńni abmyvali.
JADŹVIHA
Dyk heta mnie skazaŭ by ty… A im
Što b ty skazaŭ?
JAHAJŁA
Nie viedaju, jakim
Toj budzie śviet, ale i ŭ śviecie tym
Buduć sudzić mianie i, peŭna, vinavacić,
Što straciŭ toje ja, što moh nie stracić, —
Dyk ja skazaŭ by… Nie, spytaŭ: a vam
Usio ŭdałosia?.. I vy ŭsio zrabili,
Kab vas naščadki vašy nie sudzili?..
(Ustaje, pavaročvajecca da zały.)
Dyk słuchajcie!.. Ja kryžakam
Paćvierdziŭ Žmudź paśla Mindoŭha,
Bo nie jana Ajčyna nam —
I ŭ nas niama prad joju doŭhu.
A doŭh va ŭsich u nas adzin:
Pierad Litvoju doŭh vialiki
Jašče z pary, jak Hiedymin
Zavajavaŭ stalicu vilkaŭ.
Praz hety doŭh —
suproć Maskvy —
Ja z Polščaj ažanicca musiŭ,
Kab adstajać Litvy pravy,
Kab ł jo s Vialikaje Litvy
Nie staŭsia ł je s a m Biełarusi.
Dy ŭsio darma… Vy les apieli.
Zhubili ŭsio, što prodki mieli,
Pieratvaryli kraj vaŭkoŭ
U kraj zajcoŭ…
Ja maju prava
Spytacca z hłybini viakoŭ:
Vy chto — narod?
Vy što — dziaržava?
Adkul, kali niama śladoŭ?
Paznaŭšy zajca pa hubie,
Vam Žmudź pad nos padniesła dulu,
Jak Biełaruś vy na siabie,
Na kraj litvinaŭ naciahnuli.
Vy razłučyli duch z kryvioju
I, abrusieŭšy pad Maskvoju,
Pad nazvaj, dadzienaj Maskvoj,
Nie stali navat maskalami,
A tolki nazvaju adnoj —
I taja nazva stała vami.
Vy — biełarusy? Chto takija?
Jość Polšča,
Žmudź,
Litva,
Rasija —
Jak vy ŭščymilisia siarod?
Adkul źjavilisia? Z bałot?
Z čaho źlapilisia? Z tumanaŭ?..
Takich padmien,
Takich padmanaŭ
Nie viedaŭ ni adzin narod.
I što ciapier? Chaj tak i budzie,
Aby nie horš? Vy što za ludzi:
Vam zvacca chočacca ludźmi,
Ci imi być,
Ci bicca ŭ hrudzi —
Ci ŭstać za kreŭny kraj hrudźmi?..
JADŹVIHA, pamaŭčaŭšy, cicha
Zharaje śviečka ŭžo. Zadźmi.
(Uryvajecca skraźniak, hasić śviečku, padchoplivaje i vynosić u vakno šalik Jadźvihi.)
Tak viecier słovy vyniesie tvaje…
Chto ich pačuje? Tolki ja i viecier…
Što za vaknom?.. Ci ranica?.. Ci viečar?..
Jahajła… Čas rasstańnia nastaje…
Siadź da mianie… Mnie stała strašna, miły.
JAHAJŁA
Nie bojsia. Śviečku vietram zahasiła.
(Biare Jadźvihu z padušak, lulaje.)
JADŹVIHA
Voś my z taboj źjavilisia… žyli…
Skažy… a my ščaślivymi byli?
JAHAJŁA
Čamu spytała ty?
JADŹVIHA
Bo pamiraju.
Paabiacaj, Jahajła…
JAHAJŁA
Abiacaju…
JADŹVIHA
Hladzi… Tam, u vaknie… Tam niejki bieły ptach…
JAHAJŁA
Tak, bieły ptach…
JADŹVIHA
Jahajła, jon za mnoju…
Paabiacaj, što jak mianie trymaješ na rukach,
Lulaješ, jak dzicia, taksama Polšču budzieš
Trymać, lulać… Kali mianie zabudieš,
Jaje nie zabyvaj… Chaj budzie Boh z taboju…
Z majoju Polščaj… i tvajoj Litvoju…
Jahajła…
JAHAJŁA
Što?..
JADŹVIHA
Jakoje…
JAHAJŁA
Što jakoje?..
JADŹVIHA
Jakoje serca ŭsio ž… zusim… małoje…
JAHAJŁA, lulajučy Jadźvihu, cicha, skroź ślozy piaje
Hoj, litviny, hoj,
Sonca nad Litvoj,
Kali sonca nad Litvoju,
Čas žyta žać.
Čas žyta žać,
U snapy viaza
I capami viesieła na taku skakać.
Hoj, litviny, hoj!
Chmary nad Litvoj!
Kali chmary nad Litvoju,
Čas vajavać.
Čas vajavać,
Konikaŭ siadłać,
Šablami dy dzidami chmary razhaniać.
Hoj, litviny, hoj…
Hora za haroj…
Kali hora za haroju… čas balavać…
Čas balavać… čarki padymać…
Žonačku na łožačku… čas… pakałychać…
HOŁAS znadvorku
Pamierła karaleva! Hety bol
Nie spynić serca Polščy! Serca bjecca,
Choć i balić…
JAHAJŁA
Jadźvihaj bol zaviecca…
HOŁAS
Niachaj žyvie karol
Litvy i Polščy!..
JAHAJŁA, całujučy Jadźvihu
Chaj žyvie karol…
Małoje ŭsio ž… zusim małoje serca…
Kamientary