Ruchajučysia z rasijskaj hłybinki da jeŭrapiejskich miežaŭ, daśledčyk Johan Hienrych Błazius zafiksavaŭ, jak usieahulnaja apatyja nasielnictva hłybinnaj Rasii raptam raźbivajecca ab niabačnuju ścianu. Za joj pačynaŭsia śviet chudarlavych ludziej u biełych šapkach, manumientalnaha baroka i virlivych haradkoŭ — kraj, jaki kateharyčna admaŭlaŭsia źlivacca ź mietrapolijaj.
Vosieńniu 1841 hoda tryccacihadovy niamiecki zaołah Johan Hienrych Błazius, prafiesar Kalehiuma Karalinuma ŭ Braŭnšvajhu, razam sa svaim siabram, hieołaham hrafam Alaksandram Kajzierlinham, zaviaršaŭ vialikuju navukovuju ekśpiedycyju. Ich šlach pralahaŭ praz samyja hłuchija kutki jeŭrapiejskaj častki Rasijskaj Impieryi. U svajoj fundamientalnaj dvuchtomnaj pracy «Padarožža pa Jeŭrapiejskaj Rasii ŭ 1840 i 1841 hadach» Błazius skrupulozna fiksavaŭ usio: ad ledavikovych vałunoŭ i vidaŭ kažanoŭ da noravu miascovych palicmajstraŭ.
Ale pierš čym trapić na biełaruskija ziemli, niamiecki navukoviec sutyknuŭsia z vychadcami z hetaha kraju daloka na poŭnačy, siarod śniahoŭ i marazoŭ.
Daśledujučy hieałohiju ŭ vakolicach Vołahdy, Toćmy i Vialikaha Uściuha, Błazius zaŭvažyŭ, što siarod flehmatyčnych maskoŭskich sialan i karumpavanych pravincyjnych čynoŭnikaŭ pieryjadyčna sustrakalisia ludzi zusim inšaha kštałtu, adukacyi i manier. Heta byli ŭdzielniki vyzvolnaha paŭstańnia 1830—1831 hadoŭ, vysłanyja siudy paśla jaho razhromu.
Prafiesar adznačaje, što ŭ hetych hłuchich haradach «patryjotam z apošniaha paŭstańnia» było pryznačana miesca dla prymusovaha pražyvańnia. Navukoviec ź vidavočnaj simpatyjaj i spačuvańniem apisvaje elitu kolišniaj Rečy Paspalitaj, jakaja apynułasia ŭ ledzianoj pastcy.
Pavodle jahonych nazirańniaŭ, vyhnańniki žyli vielmi cicha i maksimalna izalavana, bajučysia navat lišnim słovam ci žestam naklikać na siabie jašče bolšy hnieŭ uładaŭ abo pryciahnuć uvahu miascovaj palicyi, hatovaj pryčapicca da luboj drobiazi.
Hetaja sustreča vyklikała ŭ śviadomaści jeŭrapiejca hłyboki dysanans. Jon bačyŭ ludziej vysokaj jeŭrapiejskaj kultury, jakija byli addadzienyja na litaść sistemy, dzie ŭsio vyrašaŭ pamier chabaru i hrubaja siła.
Błazius pakidaŭ rasijskuju poŭnač ź ciažkim pačućciom. U svaich dziońnikach jon nieadnarazova skardzicca na tatalnuju adnastajnaść maskoŭskich ziemlaŭ i pastajannaje vymahalnictva z boku drobnych čynoŭnikaŭ i palicyi, jakija, pavodle jaho słoŭ, pieratvaryli dziaržaŭnuju słužbu ŭ instrumient adkrytaha rabaŭnictva padarožnikaŭ.
Ruchajučysia na poŭdzień, u bok Kijeva, niamiecki daśledčyk maralna rychtavaŭsia da praciahu hetaj biaskoncaj nudy. Nieŭzabavie jon byŭ vymušany ŭziacca za ałovak, kab zanatavać zusim inšy śviet, jaki pabačyŭ tam, dzie niekali praścirałasia Vialikaje Kniastva Litoŭskaje.
Adnak pierš čym pačać razhladać tvary miascovych žycharoŭ i vyvučać ich zvyčai, niamieckamu prafiesaru daviałosia ŭ litaralnym sensie zmahacca za vyžyvańnie na impierskich traktach.
Biełaruskaja biezdaraž
Pierasiakajučy miežy sučasnaj Uschodniaj Biełarusi, Błazius ź cikavaściu fiksuje źmieny łandšaftu: ledavikovyja vałuny, daliny Zachodniaj Dźviny i Dniapra, źjaŭleńnie novych vidaŭ dreŭ. A jašče zamiežnik na ŭłasnaj skury adčuŭ, što takoje znakamityja rasijskija darohi padčas vosieńskaj niepahadzi.
Impierskija trakty, prakładzienyja zahadam źvierchu biez uliku reljefu, pieratvaralisia ŭ sucelnyja bałoty. Błazius zhadvaje «biazdonnyja darohi» i «hłybokuju vuličnuju hraź», u jakoj ekipažy hraźli pa samyja vosi. Kali ž padarožnikam davodziłasia pierasiakać reki, pačynaŭsia sapraŭdny atrakcyjon na vyžyvańnie.
Asabliva jaskrava prafiesar apisvaje pierapravu praz raku Kaspla ŭ Suražy (sučasnaja Viciebskaja vobłaść). Tut funkcyjanavaŭ «płyvučy most», pabudavany ź viertykalna zabitych stvałoŭ i pakładzienych papiarok došak. Pavodle słoŭ Błaziusa, hetaja kanstrukcyja «bolš płavała pad vadoj, čym nad joj».
«Z kožnym našym krokam papiaročnyja biarviony apuskalisia pad vadu, i my musili skakać z doški na došku ŭ samych niedarečnych pozach, kab daremna nie iści vyšej za ščykałatki ŭ virlivaj płyni pa moście, jaki znachodziŭsia jakraz pad vadoj, — piša zaołah. — Sialanie ž i jaŭrei razvažali prosta: biarviony tam jość, — i išli naprastki [praz vadu]».
Čamu biełarusy — «biełyja»?
Pierasiakajučy miežy biełaruskich ziamiel, Błazius adrazu zaŭvažaje, jak źmianiajecca nie tolki łandšaft, ale i sami ludzi. Jak prafiesijny zaołah, jon mieŭ voka, natreniravanaje na fiksacyju drabniutkich anatamičnych detalaŭ, tamu jahonyja etnahrafičnyja nazirańni za źniešnaściu miascovych žycharoŭ majuć asablivuju kaštoŭnaść.
Jon adznačaje, što antrapałahičny typ kardynalna adroźnivajecca ad susiedziaŭ. U svaich natatkach Błazius fiksuje, što siarod miascovaha nasielnictva pieravažajuć zusim inšyja rysy: kali maskavitam ułaścivyja bolš kruhlavyja formy, to tut daśledčyk bačyć vyciahnutyja tvary, vysokija nasy z harbinkaj («hohe und gebogene Nasen») i bolš chudarlavy ciełaskład.
Ale bolš za anatamičnyja asablivaści niamieckaha prafiesara ŭraziŭ harderob. Jašče znachodziačysia na pamiežžy z Maskovijaj, jon źviartaje ŭvahu na dziŭny kantrast: miascovyja mužčyny nasili śpiecyfičnyja hałaŭnyja ŭbory, jakija raniej nidzie jamu nie sustrakalisia.
«Mužčyny nosiać pieravažna zavostranyja abo zvužanyja dahary bieła-šeryja valanyja šapki sa słaba adahnutymi abo prylehłymi palami, jakich unutry Rasii nie pabačyš», — piša Błazius na staronkach svajoj knihi.
Navukoviec navat robić niečakanuju vysnovu, sprabujučy pa-dyletancku patłumačyć pachodžańnie samoj nazvy biełaruskaha naroda. Jon ličyŭ, što mienavita hety charakterny śvietły hałaŭny ŭbor, jaki rezka adroźnivaŭ miascovych ad susiedziaŭ-vielikarusaŭ ź ich «čornymi i čatyrochvuholnymi futravymi šapkami», i daŭ imia cełamu etnasu:
«…i jakija [biełyja šapki], mahčyma, i prynieśli žycharam nazvu biełarusaŭ (Weißrussen), što inakš ničym asablivym nie abhruntavana».
Biezumoŭna, z punktu hledžańnia sučasnaj etymałohii i historyi pachodžańnia nazvy «Biełaja Ruś», hetaja zdahadka niamieckaha prafiesara vyhladaje naiŭnaj. Ale sam fakt, što dla zajezdžaha jeŭrapiejca biełarusy byli vizualna admietnyja na fonie vielikarusaŭ, varty ŭvahi.
«Cybulizacyja» baroka
U Viciebsku, Oršy i Mahilovie niamiecki prafiesar fiksuje, što tutejšaja architektura i sama arhanizacyja haradskoj prastory nie majuć ničoha supolnaha z ubačanym im raniej u Maskovii. Heta byli typovyja jeŭrapiejskija pasieliščy, dzie nad žyłoj zabudovaj daminavali manumientalnyja muravanyja chramy.
Błazius ź cikavaściu razhladaje ŭnijackija i katalickija kaścioły, zbudavanyja ŭ styli baroka (jaki jon pieravažna nazyvaje vynikam «jezuickaha ŭpłyvu»), dakładna adznačajučy ich hałoŭnuju vizualnuju admietnaść ad maskoŭskich cerkvaŭ: najaŭnaść dźviuch viežaŭ pa bakach ad hałoŭnaha partała i bahaćcie baročnych upryhažeńniaŭ na frantonach.
Zachaplajučysia vieličču hetaj architektury, daśledčyk sprabuje patłumačyć niamieckamu čytaču jaje pachodžańnie i składany histaryčny los samoha kraju. Budučy pratestantam, Błazius hladzić na relihijnyja kanflikty minułaha bieź lišnich simpatyj da luboha z bakoŭ. Razvažajučy pra časy Rečy Paspalitaj i źjaŭleńnie katalickich ordenaŭ, jon piša:
«Ale ŭžo ź siaredziny XVI stahodździa my bačym, jak łacinskija manachi teraryzujuć staražytnaruskuju Litvu [altrussische Lithauen], ličačy jaje svajoj zakonnaj ułasnaściu, i vykidvajuć z chat i cerkvaŭ u Viciebsku abrazy…»
Pad «staražytnaruskaj Litvoj» aŭtar, naturalnaje maje na ŭvazie Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, jakoje abjadnała značnuju častku staražytnaruskich ziemlaŭ. Dla niemca navat uschodniaja Biełaruś usio jašče zastavałasia toj daŭniaj Litvoj, a jaje pamiežnymi słupami — tyja samyja pomniki baroka.
Adnak u 1840 hodzie Błazius stanovicca śviedkam taho, jak novaja ŭłada sprabuje asimilavać hety kraj. Navukoviec naziraje, jak na staryja katalickija i ŭnijackija baziliki pačynajuć štučna nasadžvać elemienty maskoŭskaha dojlidstva.
Błazius adkryta kpić z taho, jak na zachodnija baročnyja viežy nalaplajucca «cybulepadobnyja kupały» (Zwiebelkuppeln), kab takim čynam chramy byli «rusifikavanyja» (russifizirt). Hetaja architekturnaja eklektyka, kali na vytančany jeŭrapiejski padmurak hvałtoŭna staviŭsia maskoŭski kupał, zdavałasia jamu biezhustoŭnaj i niedarečnaj.
Škłoŭski Vaviłon
Kali ŭ maskoŭskich hubierniach niamieckaha prafiesara pryhniatała tatalnaja apatyja miascovych žycharoŭ, jakija biez zahadu źvierchu ci ŭmiašańnia palicyi zvyčajna nie vyjaŭlali nijakaj inicyjatyvy, to ŭ biełaruskich ziemlach jon traplaje ŭ epicentr kamiercyjnaj lichamanki.
Hałoŭnymi ruchavikami hetaj ekanomiki byli jaŭrei. Navukoviec ździŭlajecca tamu, jak jany manapalizavali litaralna ŭsie śfiery absłuhoŭvańnia i łahistyki. U adroźnieńnie ad rasijskich sialan, jakija bajalisia adarvacca ad svajoj ziamli, miascovyja jaŭrei trymali korčmy, kiravali paštovymi stancyjami, pracavali ramiźnikami i bralisia za lubuju pracu, što mahła prynieści choć niejki prybytak.
Błaziusa mocna ŭražvaje hety paradoks: siarod krajniaj biednaści, razarvanaj vopratki i nieprałaznaj hrazi niebrukavanych vulic viravała niejmaviernaja, amal jeŭrapiejskaja žyćciovaja enierhija i pradprymalnaść.
Kvintesiencyjaj staŭ Škłoŭ, jaki niamiecki padarožnik nazyvaje prosta «jaŭrejskim horadam» (Judenstadt). Kali ekipaž Błaziusa pozna ŭviečary prybyŭ u škłoŭski zajezny dvor, zmoranyja choładam i biezdaražžu navukoŭcy spadziavalisia na cichi adpačynak. Adnak ich pakoj imhnienna pieratvaryŭsia ŭ toje, što prafiesar paraŭnaŭ z hałubiatniaj.
Dźviery nie začynialisia ni na chvilinu: adzin handlar prynios haračuju, piečanuju ŭ popiele bulbu, druhi prapanoŭvaŭ sakavityja miascovyja hrušy, treci pradavaŭ abaranki. Kali ž niemcy, spadziejučysia adkupicca ad nazojlivaha siervisu, nabyli ŭsie hetyja prysmaki, na parozie źjavilisia novyja kamiersanty — hetym razam užo z łatarejnymi biletami. Daśledčykam daviałosia litaralna vystavić hety natoŭp za dźviery, kab narešcie paspać.
Błaziusa ciešyć i toje, što miascovyja handlary razmaŭlajuć ź im i pamiž saboj na idyšy, jaki niemiec usprymaje jak sapsavanuju niamieckuju movu. Prafiesar adznačaje, što miascovyja žychary, vidać, adčuvajuć siabie «blizkimi da hiermanskaha serca», i z zadavalnieńniem fiksuje ŭ dziońniku znajomyja słovy: «Stub» (pakoj) ci «Mauer» (mur).
Preč z palicejskaj dziaržavy
Pierasiakajučy ziemli kolišniaha Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Błazius nabližaŭsia da miežaŭ Jeŭropy. Finalnym akordam padarožža staŭ incydent u horadzie Šaŭli tady jašče Vilenskaj hubierni (Kovienskuju hubierniu stvorać tolki ŭ 1842 hodzie; ciapier heta Litva), dzie niamiecki prafiesar sutyknuŭsia z najhoršymi prajavami rasijskaj palicejskaj i biurakratyčnaj sistemy.
Prybyŭšy na miascovuju paštovuju stancyju, Błazius vyjaviŭ, što ź jaho ekipaža źnikła kaštoŭnaja kapialušnaja karobka. Jon źviarnuŭsia da miascovaha palicmajstra, spadziejučysia na chutkaje rasśledavańnie i pošuk rečaŭ.
Palicmajstar, nie majučy ani dokazaŭ, ani žadańnia raźbiracca ŭ spravie, chutka znajšoŭ «vinavataha» — ramiźnika, jaki vioz navukoŭcaŭ. Aficer zahadaŭ raspranuć sielanina i padrychtavać bizuny. Kali Błazius, šakavany takim dzikunskim padychodam, pasprabavaŭ umiašacca, palicmajstar ździŭlena spytaŭ: ci nie choča pavažany pan, kab łupcavańnie praciahvałasia, pakul vinavaty nie pryznajecca?
Błazius zrazumieŭ, što palicmajstar nie šukaje praŭdy, a źbićcio było demanstracyjaj ułady pierad zamiežnikam, a, mahčyma, i pomstaj za toje, što jeŭrapiejec nie zdahadaŭsia dać chabar pierad pačatkam «spravy». Błazius kateharyčna admoviŭsia ŭdzielničać u hetym hvałcie i zajaviŭ, što admaŭlajecca ad dalejšaha pošuku svaich rečaŭ, bo nie žadaje, kab čałavieka katavali biez suda i dokazaŭ.
Heta vyklikała ŭ palicmajstra jašče bolšaje padazreńnie i razdražnieńnie. Čynoŭnik znajšoŭ novuju začepku — pašpart daśledčyka. Vyśvietliłasia, što dakumient Błaziusa byŭ vypisany ź Pieciarburha da pruskaha Tylzita, a nie dalej u Jeŭropu. Na hetaj absurdnaj padstavie palicmajstar zajaviŭ, što padarožnik nie maje prava jechać dalej i atrymlivać paštovych koniej. Prafiesaru daviałosia najmać pryvatnyja ekipažy, kab uciačy z carstva biezzakońnia i samačynstva.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Pamierła Śviatłana Kurs. U jaje tvorach spałučalisia mahija žyvoha žyćcia i biaźlitasny psichałahizm. A ŭ publičnych vystupach i FB — rezki antyimpieryjalizm i elehantny liryzm14
Pamierła Śviatłana Kurs. U jaje tvorach spałučalisia mahija žyvoha žyćcia i biaźlitasny psichałahizm. A ŭ publičnych vystupach i FB — rezki antyimpieryjalizm i elehantny liryzm
Statkievič ab pratestach va Ukrainie: Kali vy abrali z takoj pieravahaj prezidenta i adnačasova Viarchoŭnaha hałoŭnakamandujučaha, to dajcie jamu kiravać2727
Kamientary
A ciapier naščadki akupantaŭ i zabojcaŭ kažuć ab "bractvie" i "tryadzinym narodzie".