«Kali b ja byŭ śledčym KDB, ja b padkreśliŭ toje samaje». Fiaduta — pra schavanyja sensy «Kałasoŭ pad siarpom tvaim», uvahu siłavikoŭ da svajho rukapisu i zahadku z treciaj častkaj ramana Karatkieviča
Litaraturaznaŭca Alaksandr Fiaduta raskazaŭ, jak pisaŭ i zmahaŭsia za svoj rukapis u źniavoleńni, čamu ličyć «Kałasy» najvažniejšaj biełaruskaj knihaj XX stahodździa, za što Karatkieviča mahli b «praklaści» sučasnyja fieministki i ci isnavała nasamreč treciaja častka ramana.
Alaksandr Fiaduta — litaraturaznaŭca, palitołah, žurnalist i były palitviazień. U 2022 hodzie jaho asudzili na 10 hadoŭ pazbaŭleńnia voli pa spravie ab «zmovie z metaj zachopu dziaržaŭnaj ułady». 13 śniežnia 2025 hoda Fiadutu vypuścili na volu razam z hrupaj biełaruskich palitviaźniaŭ i vyvieźli va Ukrainu. Ciapier jon žyvie ŭ Polščy.
2 kastryčnika Fiaduta vystupiŭ u Vilni z prezientacyjaj svajoj knihi «Leksikon «Kałasoŭ pad siarpom tvaim»». Heta litaraturaznaŭčy kamientar da ramana Karatkieviča, jaki aŭtar pačaŭ pisać u 2021 hodzie ŭ SIZA KDB.
«U mianie ŭpieršyniu ŭ žyćci źjaviłasia šmat volnaha času»
Jak raskazvaje Fiaduta, «Kałasy pad siarpom tvaim» stali pieršaj vialikaj knihaj, jakuju jon paśla škoły pračytaŭ pa-biełarusku. Jašče zadoŭha da źniavoleńnia litaraturaznaŭca ličyŭ, što ramanu Karatkieviča patrebny asobny hruntoŭny kamientar, i sprabavaŭ zaachvocić da takoj pracy maładziejšych kaleh. Ale ŭ vyniku ŭziaŭsia za jaje sam paśla aryštu ŭ 2021 hodzie.
«I tut vyśvietliłasia, što ŭ mianie ŭpieršyniu ŭ žyćci źjaviłasia šmat volnaha času. Tamu što pa žyćci volny čas — heta toje, čaho zaŭsiody nie chapaje. A kali ty znachodzišsia ŭ śledčym izalatary, času niama kudy dziavać».
Fiaduta raskazvaje, što ŭ SIZA KDB viaźni mahli atrymać nieabchodnyja knihi. Raz na tydzień śpiecyjalny supracoŭnik chadziŭ u Centralnuju kniharniu ŭ Minsku sa śpisam knih, zaćvierdžanym kiraŭnictvam izalatara. Fiaduta paprasiŭ kupić jamu «Kałasy pad siarpom tvaim» Uładzimira Karatkieviča.
Svaje kamientary litaraturaznaŭca pisaŭ ad ruki ŭ sšytkach.
Śledčy čytaŭ rukapis i pakidaŭ ałoŭkavyja paznaki
Pieršym čytačom rukapisu byŭ śledčy.
«U adnym z sšytkaŭ jość jahonyja ałoŭkavyja paznaki. I viedajecie, kali kažuć, što voś hetyja ludzi ničoha nie razumiejuć, — usio jany dobra razumiejuć», — davodzić Fiaduta.
Śledčy vyłučaŭ jakraz tyja miescy, u jakich najbolš vyrazna pračytvalisia paraleli pamiž ramanam i biełaruskimi padziejami 2020 hoda.
«Ja kali atrymaŭ hetyja sšytki nazad ź jahonymi paznakami i hladzieŭ, ja padumaŭ raptam, što kali b ja byŭ śledčym KDB, ja b paznačyŭ mienavita hetyja frazy, hetyja słovy».
Niekatoryja miescy rukapisu śledčy prasiŭ Fiadutu patłumačyć:
«Ja napisaŭ, što histaryčny Kastuś Kalinoŭski — heta nie ramanny Kastuś Kalinoŭski. Ale ŭsprymać my zaŭždy budziem Kalinoŭskaha takoha, pra jakoha napisaŭ Karatkievič. Bo ŭ baraćbie pamiž historykam i piśmieńnikam, paetam, pieramahaje paet».
Mienavita hetuju frazu, pa słovach byłoha palitźniavolenaha, śledčy padkreśliŭ ałoŭkam. A paśla spytaŭ, kaho toj maje na ŭvazie pad «historykam».
«I tut ja zrazumieŭ, što ŭ adnoj ź viadomych postaciej adzin z dypłomaŭ — heta histaryčny dypłom Mahiloŭskaha piedahahičnaha instytuta! I ja skazaŭ: «Hienadzia Vasiljeviča Kisialova»», — raskazvaje ź ironijaj Fiaduta.
Śledčy razhladaŭ mahčymaść vykarystać napisanaje palitviaźniem dla novaj kryminalnaj spravy. Sam ža Fiaduta nastojvaŭ na tym, kab rukapisy pieradali žoncy.
«Jon zrazumieŭ, što kali rukapisy da mianie nie viernucca, ja pamru. Heta adzinaje… Ja skazaŭ: «Ja nie budu prymać leki». I praz peŭny čas kiraŭnictva Vaładarki, dzie ŭsio heta adbyvałasia (Fiadutu na toj momant pieraviali ŭžo ŭ SIZA-1. — NN), i Hienieralnaja prakuratura prymusili jaho hetyja rukapisy viarnuć», — pryhadvaje były palitviazień i dadaje:
«Treba zmahacca. Adzinaje, što ŭ mianie było, heta žyćcio, i treba było zmahacca.
Ja zmahaŭsia. Žonka mnie skazała, što ja durań. Ja skazaŭ: «Nu tak, a što rabić?» Razumny čałaviek naohuł by hetym nie zajmaŭsia».
«Samaja važnaja kniha Karatkieviča. Ale nie najlepšaja»
«Kałasy pad siarpom tvaim» — samaja važnaja kniha Karatkieviča. Nie najlepšaja, adrazu skažu. Nie kniha, jakaja była b majoj lubimaj. Lubimaja ŭ mianie inšaja knižka ŭ Karatkieviča — «Ładździa Rospačy»», — pryznajecca litaraturaznaŭca.
Važnaść «Kałasoŭ» Fiaduta źviazvaje pieradusim z tym, što Karatkievič faktyčna stvaraŭ biełaruskuju tradycyju histaryčnaha ramana. Da jaho asobnyja sproby histaryčnaj prozy byli, ale paŭnavartasnaj tradycyi, supastaŭnaj ź jeŭrapiejskimi litaraturami, nie skłałasia.
I heta dla Fiaduty nie prosta pytańnie litaraturnaha žanru.
Histaryčnaja proza, davodzić jon, asabliva važnaja dla maładoha čytača. Mienavita praź jaje čałaviek upieršyniu pačynaje ŭsprymać minułaje svajoj krainy nie jak nabor dat, a jak ułasnuju historyju.
Adnym z samych radykalnych rašeńniaŭ Karatkieviča Fiaduta ličyć sam vybar hałoŭnaha hieroja. U savieckaj biełaruskaj litaratury, dzie nacyjanalnaje minułaje časta pakazvałasia pieradusim praź sialanski śviet, Karatkievič robić centralnaj fihuraj kniazia.
Aleś Zahorski pry hetym nie prosta naležyć da arystakratyi. Uvieś raman, pa słovach Fiaduty, raskazvaje pra pastupovaje nabyćcio hierojem biełaruskaj identyčnaści.
Dla hetaha Karatkievič navat prydumaŭ zvyčaj «dziadźkavańnia»: maleńkaha kniazia addajuć na vychavańnie ŭ šmatdzietnuju sialanskuju siamju Kahutoŭ. Tam chłopčyk zabyvaje francuzskuju movu, pačynaje havaryć pa-biełarusku, pryzvyčajvajecca da prostaj ježy i da žyćcia sialan.
«Dalej raman Karatkieviča — heta raman pra toje, jak mały chłapiec z kniaskaha rodu, jaki spačatku pačynaŭ razmaŭlać pa-francuzsku, a paśla tolki pierajšoŭ na mužyckuju, biełaruskuju movu, jak jon stanovicca biełarusam».
«Siońniašnija fieministki, napeŭna, praklali b jaho»
Razam z hetym, pa słovach Fiaduty, «Karatkievič daloka nie anioł u svaim ramanie. Raman naskroź maskulinny. Jon napisany z punktu hledžańnia mužčyny».
«Siońniašnija fieministki, kab jany ŭdumalisia ŭ toje, pra što pisaŭ Karatkievič, jany b, napeŭna, praklali jaho», — zaŭvažyŭ litaraturaznaŭca.
Razam z tym žanočyja piersanažy jon nie ličyć druharadnymi. Na pohlad Fiaduty, u ramanie jość scena, roŭnaj jakoj niama ŭ prozie. Heta razmova dźviuch žančyn, jakija kachajuć Alesia, — Hieleny Karyckaj i Majki Raŭbič. Aleś, jak pierakazvaje litaraturaznaŭca, razryvajecca pamiž imi, a Hielena prychodzić da jahonaj niaviesty, kab paviedamić pra svajo rašeńnie: «Ja syšła. Kab jon byŭ ščaślivy».
Tamu «Kałasy», davodzić Fiaduta, treba čytać jašče i jak raman pra kachańnie.
«Žančyny — achviary. Jany achviary svajho kachańnia. Jany achviarujuć saboj dziela kachańnia», — davodzić litaraturaznaŭca.
U dyskusii z zały prahučała, adnak, prapanova inakš pahladzieć i na hieraiń samoha ramana: ich učynki nie abaviazkova ličyć achviarnickimi, kali žančyny sami robiać svoj vybar. Z hetym udakładnieńniem Fiaduta pahadziŭsia.
«Usie žančyny, jakija atačali hałoŭnaha hieroja, — heta mienavita vysokaja samaachviarnaść. Heta nie toje, što možna nazvać prynižeńniem», — padsumavaŭ jon.
U svaich razvahach pra rolu žančyn Fiaduta pajšoŭ dalej za sam tekst Karatkieviča. Na jaho dumku, «žančyny Biełarusi, i nie tolki biełaruskija žančyny, i polskija taksama, i ŭkrainskija — heta ludzi vielmi mocnyja».
Jon źviarnuŭ uvahu, što navat rasijskaja litaratura XIX stahodździa adlustroŭvała žančyn z hetych ziemlaŭ jak aktyŭnuju siłu, choć časta i demanizavała ich, u tym liku prypisvajučy im rolu padbuchtorščyc da paŭstańnia.
Fiaduta pryvioŭ i histaryčny prykład. Ciapier jon pracuje z uspaminami čynoŭnika časoŭ Michaiła Muraŭjova Alaksandra Masołava. U takich krynicach, jak davodzić litaraturaznaŭca, možna ŭbačyć, jakuju značnuju rolu vilenskija žančyny adyhryvali napiaredadni i padčas paŭstańnia 1863—1864 hadoŭ.
«Kala dvuchsot žančyn z našaha rehijonu byli sasłanyja ŭ Sibir. Heta šmat. Navat śviataroŭ […] sasłali mieniej, čym žančyn», — skazaŭ Fiaduta.
Śmierć Krojera i śmierć Stalina
Jašče adna paralel, jakuju Fiaduta znachodzić u «Kałasach», vyvodzić daloka za miežy epochi paŭstańnia 1863 hoda.
U ramanie jość pamieščyk Kanstancin Krojer — svajak maci Alesia. Jon choča sabrać u siabie Zahorskich, ale razumieje, što na zvyčajnaje zaprašeńnie jany nie adhuknucca. Tamu Krojer idzie na padman: paviedamlaje im pra ŭłasnuju śmierć, kab prymusić pryjechać.
Ale paźniej «Karatkievič pakaraje jaho. Kali jon sapraŭdy budzie pamirać, nichto z pryhonnych nie padydzie da jaho i nie dapamoža».
Fiaduta bačyć tut paralel sa śmierciu Iosifa Stalina ŭ 1953 hodzie.
«Voś hetaja śmierć Krojera, jana mnie asabista nahadała inšuju śmierć — 53‑ha […] Kali pad Maskvoj na leciščy pamiraŭ Stalin, i da jaho nichto nie padyšoŭ. Jamu dali pamierci. Bo zło pavinna karacca. Pavinna karacca adzinotaj i pavinna karacca śmierciu», — zaŭvažaje Fiaduta.
Ci skraŭ KDB treciuju častku «Kałasoŭ»?
Padčas razmovy zakranuli i viersiju ab isnavańni praciahu ramana. Adpaviedna joj Karatkievič nibyta paśpieŭ napisać treciuju častku niepasredna pra paŭstańnie 1863—1864 hadoŭ, ale rukapis trapiŭ u ruki KDB.
«Ja mahu skazać, što z majho punktu hledžańnia heta niemažliva», — adznačyŭ Fiaduta.
Na pohlad litaraturaznaŭcy, struktura ramana sama padkazvaje, čamu jon zakančvajecca da paŭstańnia. «Kałasy» — kniha pra «pradvieśnie», pra abudžeńnie hramadstva pierad vialikim vybucham. A voś praciah patrabavaŭ by ŭžo zusim inšaj razmovy.
«Paŭstańnie 1863—64 hadoŭ […] było kryvavym, i tam sapraŭdy i paŭstancy, i karniki na čale z Muraŭjovym razumieli, što heta vajna. Adny viešali i stralali, druhija taksama viešali i stralali», — kaža Fiaduta.
Jak tłumačyć litaraturaznaŭca, kali b Karatkievič pisaŭ praciah, to jamu treba było pakazać nie tolki represii impierskaj ułady, ale i hvałt paŭstancaŭ.
«I Karatkievič nie staŭ pra heta pisać», — upeŭnieny Fiaduta.
Svaimi dumkami adnosna imaviernaści isnavańnia praciahu «Kałasoŭ», pa słovach Fiaduty, jon padzialiŭsia ź litaraturaznaŭcam Siarhiejem Šapranam, napisaŭšy jamu list z Vaładarki.
«Jon dasłaŭ mnie list, dzie skazaŭ: «Tak. Ja razmaŭlaŭ z Ryhoram Ivanavičam Baradulinym». A Baradulin i Karatkievič siabravali. Baradulin skazaŭ, što nijakaj treciaj častki nasamreč nie było», — zhadvaje Fiaduta.
Pa jaho słovach, praź niekatory čas Šapran padzialiŭsia ź im źmiestam stenahramy abmierkavańnia rukapisu Karatkieviča ŭ Sajuzie piśmieńnikaŭ Biełarusi, jakuju znajšoŭ u archivie.
«Karatkievič kaža, što isnuje roźnica pamiž historykam i piśmieńnikam. I jon kaža: «Ja nie Kisialoŭ. Ja nie mahu napisać pra toje, što paśla zdaryłasia z Kalinoŭskim. Bo napisać pra heta, značycca, treba napisać usiu praŭdu». Takim čynam, raman skončany, treciaj častki nie budzie».
Padčas dyskusii z zały adzin sa słuchačoŭ adznačyŭ, što apovieść Karatkieviča «Zbroja» možna razhladać jak svojeasablivy pravobraz mahčymaha praciahu.
«Encykłapiedyja palityčnaha žyćcia Biełarusi»
Dla Fiaduty «Kałasy» važnyja jašče i tym, što Karatkievič pakazvaje roznyja šlachi supracivu i roznyja adkazy na pytańnie, dzie prachodzić miaža dapuščalnaha.
«Tam jość niekalki nakirunkaŭ baraćby […] I siarod ich i zmova, i toje, što možna nazvać italjanskaja zabastoŭka, i paŭstańnie — usio heta jość».
Tamu litaraturaznaŭca prapanuje hladzieć na raman nie tolki jak na histaryčnuju rekanstrukcyju XIX stahodździa.
«U hetym sensie Karatkievič — heta encykłapiedyja palityčnaha žyćcia Biełarusi», — davodzić Fiaduta.
Jon havoryć, što svoj «Leksikon» pieršapačatkova pisaŭ jak dapamožnik dla školnaha nastaŭnika. Ale paśla vyzvaleńnia litaraturaznaŭca daviedaŭsia, što «Kałasoŭ pad siarpom tvaim» bolš niama ŭ biełaruskaj školnaj prahramie. Tamu ciapier jon nazyvaje svaju knihu ŭžo nie dapamožnikam dla nastaŭnikaŭ, a knihaj dla baćkoŭ.
Knihu Alaksandra Fiaduty «Leksikon «Kałasoŭ pad siarpom tvaim» možna nabyć pa spasyłcy.
Hihin pryznaŭsia, što «Kałasy pad siarpom tvaim» vyklučyli sa školnaj prahramy ź jaho inicyjatyvy
U «Kałasoŭ pad siarpom tvaim» usio ž isnavaŭ praciah? Źjavilisia novyja fakty
Kali ŭ 1979‑m «Kałasy pad siarpom tvaim» vyjšli pa-rusku nakładam 100 tysiač asobnikaŭ, imi handlavali minskija taksisty. Nastolki papularny byŭ Karatkievič
Ciapier čytajuć
Stalinista-jabaćku z Homiela zatrymali paśla taho, jak jon zaprasiŭ Łukašenku na hvałtoŭnaje zakryćcio svajho treciaha kafe13
Kamientary
— Ja maju na ŭvazie nie Litvu-žmudź, — uparta, kusajučy vusny, skazaŭ junak.
— Ja maju na ŭvazie Litvu-Biełaruś… I potym, vy ž dobra viedajecie, adkul vyrasła taja pamyłka.
— Ja-to viedaju, a voś adkul viedaješ ty?
— U mianie brat historyk. I potym — ja nie hłuchi. Siemnaccać hod ja čuju słova "Litva". A da mianie jaho ŭžyvali jašče trysta hod.
"Kałasy pad siarpom tvaim" U.Karatkievič
Ničoha Fiaduta nie zrazumieŭ. Ničoha. Raman Karatkieviča ab Litvie, ab narodzie Litvy. Ab tym narodzie, jaki zmahaŭsia za svaju Ajčynu, jakich jak kałasy, pažali, vyniščyli. Vyniščyli nie tolki narod, ale j navat pamiać ab hetym narodzie j ich kraju.
Karatkievič jak moh, u toj čas, čas savieckaj cenzury danieści praŭdu. Ale čytajučy knihu siońnia, vy jaje nie bačycie. Dakładna nie žadajecie ni bačyć, ni viedać, ni pryznacca, što žyviecie ŭ manie amal 300 hod.