Былая палітзняволеная: Губазікавец спытаў у мяне: «А чаму Акадэмія кіравання такая мяцежная?»
Наталля Малец — педагог, якая 14 гадоў адпрацавала ў Акадэміі кіравання. У 2020 годзе яна адмовілася выводзіць выкладчыкаў на мітынгі ў падтрымку Лукашэнкі і была звольненая за месяц да заканчэння кантракта. У яе характарыстыцы напісалі: «не падтрымлівала дзеянні сілавых структур у 2020 годзе». Яна прынцыпова не з'язджала з Беларусі — яе выштурхнулі з краіны з іншымі палітвязнямі. Пра гісторыю сям'і, закуліссе Акадэміі кіравання ў разгар пратэстаў, пра лепшых беларусак і адсутнасць тугі, Наталля Малец расказала «Салідарнасці».
Наталля з розніцай у 100 гадоў паўтарыла гісторыю сваёй бабулі, якая правяла два гады ў Суздальскай турме для палітвязняў і была высланая ў Казахстан.
Спачатку за «абразу» старшыні КДБ Церцеля (экспертыза ўбачыла ў каментары «негатыўную ацэнку») Малец атрымала «хатнюю хімію», а затым і новую крымінальную справу — за 125 грашовых пераводаў 114 беларусам-«экстрэмістам».
Наталля пісала ў турмы і пералічвала грошы незнаёмым беларусам яшчэ да свайго першага суда.
— Першае, пра што мяне спыталі ў ГУБАЗіКу: «А калі вы будзеце сядзець — думаеце, вам хтосьці напіша?»
Яны глядзелі на колькасць паштовак, канверты, на чэкі аб пераводзе грошай, здзіўляючыся: «Глядзі, што творыць!»
Убачыўшы ў мяне апушчаныя жалюзі, выдалі: «Вы спецыяльна жалюзі апусцілі, каб КДБ не бачыла, як лісты пішаце?» А ў мяне папросту не было фіранак.
І ўсё сачылі, шукалі: адкуль я бяру грошы на пераводы? Не маглі паверыць, што адпраўляю свае.
Я не хавала, адкуль узяла грошы: мы прадалі бацькоўскую дачу, я атрымлівала пенсію, дзеці дапамагалі. Ды і не такія вялікія сумы я высылала, тысячы паўтары ў выніку выйшла.
Для мяне важна было пісаць лісты нават незнаёмым. Уяўляеце, што такое 50‑гадовы юбілей? А невінаваты чалавек сустракае яго за кратамі. Адпраўляла тэлеграмы, пераводзіла грошы, каб хоць трохі падтрымаць.
Больш за ўсё мяне забіў узровень гвалту з боку сілавікоў. Пачалася фрустрацыя: адкуль узялася ўся гэтая чарната?
Да апошняга думала, што нашы так не могуць. Верыла чуткам, што гэта кадыраўцаў запрасілі з намі распраўляцца. Тысячы апраўданняў знаходзіла, настолькі не верыла, што гэта беларусы.
Выбачайце, можа, пакажуся зараз цынічнай, але цяпер пра беларусаў у цэлым, як пра добрую і талерантную нацыю, нават рота не магу адкрыць. Таму што білі, забівалі, судзілі. І гэта таксама беларусы.
Быццам на сцэне рассунулі кулісы, і ўсе раптам убачылі, у якім жаху і кашмары жывём.
Да 2020‑га Наталля 14 гадоў працавала ў Акадэміі кіравання пры прэзідэнце.
— Падчас другой размовы губазікавец, кіраўнік групы, які скончыў Акадэмію МУС і нашу Акадэмію кіравання, спытаў у мяне: «Наталля Альбертаўна, а чаму Акадэмія кіравання такая мяцежная?»
Адказала, што там праву вучаць, а ў вашай акадэміі міліцыі прымушаюць падпарадкоўвацца загаду вышэйстаячага начальства.
У нашай Акадэміі выкладчыцкі склад на юрыдычных кафедрах быў моцны. Вучылі разважаць і аргументаваць сваю пазіцыю.
Ведаеце, у чым жах 2020-га? Ён падзяліў людзей на тых, хто прайшоў турмы і выехаў з краіны, уцякаючы ад рэпрэсій. І тых, хто сышоў у самыя жорсткія суддзі і пракуроры — ёсць і такія нашы выпускнікі. Не магу знайсці гэтаму тлумачэння. Бо хлопцы і дзяўчаты крытычна мыслілі, пісьменныя, разумныя.
Але што такое розум? Розум — катэгорыя маральная. Ёсць інтэлект, гэта адно. Але інтэлект без маральных нюансаў інтэлектам і застанецца. Розумам не стане ніколі.
Да Акадэміі кіравання я папрацавала ва ўніверсітэце фізкультуры, там было нашмат больш жорстка ў плане ідэалагічнай напампоўкі. Гэта выбарчы ўчастак №1, дзе Лукашэнка галасуе.
Да таго ж спартсмены па сваёй арганізацыі бліжэй да армейцаў. Выконваць каманды трэнера, цярпець прыніжэнні. Памятаю, як на адну юную барчыху крычаў трэнер: «Ты карова! Не так робіш!» У Акадэміі кіравання такога не было. І ні пры адным рэктары не капіявалі стыль зносін Лукашэнкі.
10 жніўня я прыйшла да першага прарэктара, адмовіўшыся выводзіць выкладчыкаў на мітынгі ў падтрымку Лукашэнкі. Да мяне падышлі некалькі нашых выкладчыкаў, юрыстаў, падзякаваўшы: «Дзякуй за грамадзянскую пазіцыю!»
Мяне звольнілі, за месяц да заканчэння кантракта. Характарыстыку далі добрую, але ў канцы (а ўжо была мая першая крымінальная справа) напісалі: «…не падтрымлівала дзеянні сілавых структур у 2020 годзе».
У турме, ужо адбываючы тэрмін, я сказала сабе: «Наташа, ты тут не за тое, што пісала лісты і падтрымлівала людзей. І не за тое, што грошы ім адпраўляла. А за тое, што змаладушнічала. Калі трэба было казаць, трусіла, рабіла выгляд, што многія рэчы цябе не тычацца».
У 57 гадоў, у 2017-м, я стала лепшай актрысай Нацыянальнай мастацкай лігі КВЗ. Хлопцы запрасілі мяне ў каманду «Ау», два гады з імі выступала. І такія смелыя рабілі пастаноўкі! Я нават нервавалася, калі яны вызначылі мне ролю крытыка чынавенства.
Наконт Акадэміі кіравання ў грамадстве існуюць нядобрыя штампы. Але насамрэч там было столькі праўды!
У маю бытнасць прыбіралі загадчыкаў кафедраў, выкладчыкаў, якія падчас лекцый казалі штосьці «не тое». Пасля 16 жніўня 2020‑га самыя першыя, хто напісаў адкрыты ліст на адрас Лукашэнкі (больш за 600 подпісаў) — былі выпускнікі Акадэміі кіравання розных гадоў. Сэнс ліста быў наступны: нас гэтаму ў Акадэміі не вучылі.
Вы нават не ўяўляеце, колькі яе студэнтаў зараз у Польшчы і Літве!
Наталлю вызвалілі і выкінулі з краіны ў групе палітвязняў у снежні 2025-га. Але і сёння яна не можа адысці ад беларускага парадку дня.
— Сачу, хто, што і як прааналізаваў. Што пішуць у навінах і пра што кажуць беларусы. У мяне абсалютнае адчуванне вясны-лета 2020-га. Я ўся ў навінах і чакаю, калі ж паведамяць: «Усё. Гэты жах, нарэшце, скончыўся».
Я хачу жыць у Беларусі, нават разумеючы, што там пачнецца, калі здзейсніцца па-нашаму. А тое, што будзе па-нашаму, — я не сумняваюся.
Але спачатку будзе ў тысячу разоў горш. У якім стане застанецца нам сённяшняя Беларусь? У эканамічным плане будзе па нулях. І затрымліваць заробкі-пенсіі будуць, абавязкова пачнуцца нараканні: «Вось пры Лукашэнку было лепш».
Калі раскрыецца гэта ўсё, мы прыйдзем у жах — што стала з Беларуссю. І ніколі ўжо не стануць сябрамі людзі, якіх мы страцілі праз розніцу ў поглядах.
Я многіх страціла, але гэтая пустата запоўнілася новымі класнымі людзьмі. З кімсьці я сядзела ў СІЗА, з кімсьці была ў калоніі, з кімсьці — на этапе. А з кімсьці ехалі ў аўтобусе, калі нас выкідвалі з краіны.
Калі ўсё скончыцца, мне б вельмі не хацелася самасудоў. Няхай тыя, хто вінаваты, адкажуць за ўсё ў прававым полі. Не паліць і не руйнаваць, не вышукваць і не лінчаваць сілавікоў. Хачу, каб гэтыя людзі пайшлі пад суд, па іх жа законах.
Калі я сышла з працы, 7 снежня 2020-га, суткамі сядзела ў навінах, амаль не спала. Зразумела, што жыццё ляціць у тартарары, узяла прыгожы сшытак і склала план. Першым пунктам было класціся ў 22 і ўставаць а 6‑й раніцы. І сусвет такі: «Хочаш — атрымай!» Амаль тры гады ў няволі я так і існавала (смяецца).
Другі пункт плана — прывесці арганізм у парадак: «навучыцца есці па раніцах кашу». «Жэрці, скаціна!» — сказаў мне сусвет, і ўжо кашы я наелася!
Трэці пункт — калі начыталася пра затрыманні, збіцці і як людзей пачкамі запіхваюць у «стакан» — пажадала: «Хачу паглядзець, як уладкаваны аўтазак знутры». І ўбачыла гэта разоў 15.
Чацвёрты пункт выканала ў Польшчы — пападарожнічаць. Ну і цяпер выконваю пяты, вучу польскую. І так — да майго сусвету ў мяне ніякіх прэтэнзій, усё выканала (смяецца).
Але раз ён мяне так добра чуе, я завяла новы прыгожы сшытак і ўжо больш дэталёва пішу пажаданні. Яны, вядома, ужо не такія вегетарыянскія, у двух пунктах нават прысутнічае слова некралог.
Калонія — гэта выпрабаванне не для ўсіх: хтосьці ламаецца, хтосьці мацнее. Самая салідарная катэгорыя — гэта палітычныя. Хоць, не схаваю, былі расчараванні. Таму не з усімі хочацца працягваць камунікацыю.
Машу Калеснікаву буду падтрымліваць заўсёды, што б і як пра яе ні казалі. Таму што я бачыла яе там. І тая карцінка — сапраўдная яна.
Бачу Машу, якая пад руку вядзе пажылую жанчыну, у якой адмаўляюць ногі. Тая сядзела за забойства, але Маша вядзе яе пад руку, бо жанчыне вельмі цяжка ісці.
Бачу, як вяртаюцца з крамы, ва ўсіх пакупкі, а Маша ідзе з пустым складзеным пакетам, бо ў яе ні капейкі на рахунку. Ці як усе рыхтуюцца да новага года, лепяць вафельныя тарты, а Машу паставілі дзяжурыць на брамку.
Яна заўсёды была з усмешкай! Паводзіла сябе вельмі годна. Я яшчэ крыкнула ёй праз брамку, што катэгарычна забаронена: «З Новым годам!»
Тая карцінка і тая Маша — для мяне сапраўдныя. Людзі для мяне засталіся такімі, якімі былі там.
Кожны выбіраў, як сябе паводзіць: хтосьці адмаўляўся супрацоўнічаць, а хтосьці пагаджаўся. Але гэта адзінкі. У асноўным там былі дзяўчынкі, якімі я ганаруся. Настачка Лойка — мая любімая, дарагая — проста гераіня!
Душа баліць за тых, хто застаўся. Люда Чэкіна — якая разумніца! Многія дзяўчаткі ў цяжкім фізічным і маральным стане. Успамінаю пастаянна Іру Мельхер, Любу Разановіч, Жанну Аўрамчык. Яны павінны былі выйсці ў першых шэрагах. Ірачка Злобіна — такая дзяўчынка добрая! Юргілевіч Юлія, разумная і смелая, пацярпела праз сваю прафесійную дзейнасць.
Ёсць маці, што сядзяць у заложніках праз сваіх дзяцей. Іра Такарчук, маленькая, худзенькая, увесь час з усмешкай. Мы з ёй з аднаго года. Францкевіч Таня старэйшая за мяне, мама Аляксандра (актывіст анархісцкага руху — Рэд.). Дзяўчынкі-закладніцы за сваіх дзяцей, стан здароўя ў многіх проста крытычны.
У калоніі зрабілі ўсё, каб адбіць у людзей жаданне ўключаць тэлевізар. Нават не палітычныя мяняліся ў твары і выказваліся матам, калі ў кадры з'яўляліся Марзалюк, Гігін, Тур. Прытым, што да турмы паняцця не мелі пра прапагандыстаў.
У мяне там не было ні хвіліны адчаю. Самае страшнае, ад чаго ў многіх апускаюцца рукі, — думкі, што пра нас не памятаюць, не гавораць, пра нас ужо ўсе забыліся. Але я настойвала: «Не! Ні на адну хвіліну не забыліся! Памятаюць пра кожнага і ведаюць, што мы ёсць».
Калі я выйшла, пераканалася, як мала ведала пра гэтую падтрымку. Аказваецца, у мяне была свая хросная, Ксенія, якая жыве ў Польшчы. На тыктоку пастаянна пра мяне казала, пісала. Яна прывезла велізарную скрыню з падарункамі, якія збірала ўвесь мой час у калоніі.
Чалавек усе гэтыя гады памятаў пра мяне. Мацаваў паперкі з надпісамі да кожнага прэзента, дзе і чаму той набыты.
Не ведала я і што ў мяне ёсць свой асабісты коцік, якога намалявала мастачка Воля Якубоўская.
Асяроддзе сілавікоў неаднароднае. Адзін, даведаўшыся мяне лепш, сказаў: «Мне пры вас сорамна лаяцца матам».
А малады супрацоўнік МУС аднойчы выдаў: «Я нават не ўяўляў, колькі ў міліцыі бл…ства!» На што я адказала: «Я нават не ўяўляла, колькі яго ў краіне».
Аднойчы супрацоўнік СІЗА падчас візіту афіцэра КДБ да адной з арыштаваных: «Выводзьце! За ёй НКВД прыехала!» Як ацэнка сітуацыі, якая адсылае да 30‑х гадоў. Такі жарт, што нічога ў нас не памянялася.
Не раз цішком работнікі СІЗА пыталіся пра тэрмін, шэптам суцяшалі: «Ну нічога, хутка пройдзе!»
Калі нас выкінулі з краіны, я адчула вялізную падтрымку. Нас абдымалі, тлумачылі ўсё пра новае жыццё ў новай краіне, грашыма дапамаглі. І хоць я зараз фізічна знаходжуся ва Уроцлаве ў здымным жыллі адна — у мяне няма адчування адзіноты. Зусім.
Калі я параўноўваю сябе з дзяўчатамі, што засталіся ў калоніі, — я наогул шчаслівы чалавек. У мяне дзеці ў бяспецы, а ў калоніі ёсць дзяўчынкі, у якіх дзіця-інвалід. Вы ўяўляеце стан такой жанчыны, Надзі Лапцёнак? І яна не адзіная.
Словы Іры Мельхер гучаць ва мне да гэтага часу: «Я тут памру ад тугі». Уяўляеце — не ад страху, не ад болю, не ад хваробы. Ад тугі.
Іры будзе, калі не памыляюся, 69. Дома застаўся муж-інвалід, які не можа спусціцца з другога паверха.
Таму мне зараз добра тут, а ім зараз дрэнна ТАМ.
І тое, што я прайшла там, гэта такі «лайт» у параўнанні з тым, што прайшлі Маша Калеснікава, Віка Кульша, Іра Мельхер, увесь час да яе вяртаюся.
Таму ў мяне няма сёння ніякіх цяжкасцяў, хай і ў вымушанай эміграцыі. І славутых эмацыйных арэляў эмігранта ў мяне таксама няма.
Ніякіх шкадаванняў пра зробленае ў 2020-м. Асабіста для мяне гэта было адзіна вернае рашэнне, іншага і быць не магло.
У мяне перад вачыма маці, якія ў жаху чулі прысуды сваім невінаватым дзецям — па 15‑20 гадоў. Як такое перажыць?
— Чаму, калі вы даведаліся пра першую справу, «хатнюю хімію», потым пра другую крымінальную справу, не з'ехалі з Беларусі, як многія?
— Гэтае ж пытанне задаў мне супрацоўнік СІЗА. Я адказала: «А чаму я павінна бегчы, а не вы?»
Я тут нарадзілася, тут магілы бацькоў, бабулі і дзядулі. І ўжо, дзякуй Богу, пражыла на роднай зямлі больш за 60 гадоў. Кажу: гэта для вас тут нічога святога — так можна збірацца і бегчы. Гэта была мая прынцыповая пазіцыя — не з'язджаць з Беларусі.
— Але ў выніку вы ўсё роўна зараз у Польшчы. Не з'ехалі, але вас выкінулі з краіны…
— Вось! А гэта важна — гэта іншы дзеяслоў.
Я не з'ехала, мяне вышпурнулі. І гэта злачынства з боку дзяржавы. Прыпыніць нам пенсіі — чаму? На якой падставе?
Я магу абурацца, злаваць, але ўжо нічому не дзіўлюся. А чаму — калі хунта пры ўладзе? Міліцэйская хунта, нават не ваенная.
Успамінаю сваю бабулю і яе тэрмін у Суздальскай турме. Яна была актывісткай моладзевага крыла нейкай партыі ў Палтаве. Мне прысудзілі 3,5, а ёй два гады. І выслалі ў Казахстан. У 1926-м, 100 гадоў прайшло.
Лічу, што партал павінен на кімсьці закрыцца. Добра, каб б на мне.
Хочацца, нягледзячы на ўзрост, пажыць яшчэ ў Беларусі. І паколькі з майго першага сшытка ўсё спраўдзілася, хай і не ідэальна, то веру, што споўняцца нашы агульныя жаданні і з новага нататніка.
— Толькі цяпер фармулюйце больш дэталёва (смяемся).
— Ой, я ўжо нават прозвішчы пішу, вельмі старанна падыходжу да пытання! Напрыклад: быць сведкам на судзе ў сваёй суддзі. І ўпісваю яе прозвішча, імя і імя па бацьку.
Так што з улікам пражытага вопыту, цяпер раблю ўсё як трэба. І веру, што ўсё абавязкова і вельмі хутка споўніцца!
Каментары