Ёзэф Менгеле. Швейцарыя адкрывае сакрэтныя файлы пра «Анёла смерці» Аўшвіца
Гісторыкі неаднаразова патрабавалі доступу да гэтых файлаў, але да гэтага часу швейцарскія ўлады адмаўлялі.
Швейцарская Федэральная служба разведкі заявіла, што нарэшце адкрые засакрэчаныя доўгі час дакументы пра сумнавядомага нацысцкага ваеннага злачынцу Ёзэфа Менгеле, піша BBC.
Менгеле ўцёк з Еўропы пасля Другой сусветнай вайны, але на працягу многіх гадоў хадзілі чуткі, што ён пэўны час знаходзіўся ў Швейцарыі, нягледзячы на тое, што быў міжнародны ордар на яго арышт. Гісторыкі неаднаразова патрабавалі доступу да гэтых файлаў, але да гэтага часу швейцарскія ўлады адмаўлялі.
Менгеле быў доктарам, які служыў у нямецкіх частках Вафэн-СС. Яго накіравалі ў лагер смерці Аўшвіц у акупаванай нацыстамі Польшчы, дзе ён адбіраў людзей, якіх меліся адправіць у газавыя камеры. Каля 1,1 мільёна людзей, з якіх адзін мільён — яўрэі, загінулі ў Аўшвіцы.
Вядомы як «Анёл смерці», ён таксама адбіраў вязняў, пераважна дзяцей і блізнят, для садысцкіх медыцынскіх эксперыментаў, пасля чаго таксама адпраўляў іх на смерць.
Пасля вайны Менгеле, як і многія высокапастаўленыя нацысты, хутка змяніў і форму, і імя. З дапамогай фальшывай асобы ён атрымаў пашпарт Чырвонага Крыжа ў швейцарскім консульстве ў Генуі на поўначы Італіі і ўцёк у Паўднёвую Амерыку.
Чырвоны Крыж прызначаў гэтыя дакументы для тысяч людзей па ўсёй Еўропе, якія былі перамешчаныя або сталі асобамі без грамадзянства з-за вайны, але нацысты, якія спрабавалі пазбегнуць пераследу, таксама змаглі іх атрымаць. За гэта Чырвоны Крыж пазней папрасіў прабачэння.
Але як Менгеле быў звязаны са Швейцарыяй?
Хоць ён уцёк з Еўропы ў 1949 годзе, у 1956 годзе Менгеле разам з сынам Рольфам правёў лыжны адпачынак у Швейцарскіх Альпах.
Гэтая інфармацыя вядомая яшчэ з 1980‑х гадоў. Афіцыйна пасля гэтага ён рэшту жыцця пражыў у Паўднёвай Амерыцы.
Аднак швейцарскі гісторык Рэгула Бохслер заўсёды ставіла пытанне, ці вяртаўся Менгеле зноў — і што важна, ужо пасля таго, як у 1959 годзе быў выдадзены міжнародны ордар на яго арышт.
Падчас даследавання магчымай ролі Швейцарыі як транзітнай краіны для нацыстаў, якія ўцякалі, Бохслер выявіла, што ў чэрвені 1961 года аўстрыйская разведка папярэдзіла Швейцарыю: Менгеле падарожнічае пад выдуманым імем і можа быць на тэрыторыі Швейцарыі.
Тым часам жонка Менгеле арандавала кватэру ў Цюрыху і падала заяўку на сталае пражыванне.
«Здаецца, ёсць доказы, што Менгеле планаваў паездку ў Еўропу ў 1959 годзе, — сказала гісторык BBC. — Чаму спадарыня Менгеле арандавала кватэру ў Цюрыху?»
Кватэра была ў сціплым прыгарадзе, хоць сям’я Менгеле магла дазволіць сабе значна больш раскошнае жыллё. Але яна была размешчана блізка да міжнароднага аэрапорта.
Бохслер удалося азнаёміцца з паліцэйскімі справамі Цюрыха, якія даводзяць, што ў 1961 годзе за гэтай кватэрай было ўстаноўлена назіранне. Паліцыя нават зафіксавала спадарыню Менгеле за рулём «Фольксвагена» ў суправаджэнні невядомага мужчыны. Але ці гэта быў яе муж?
Ваенны злачынца меў бы прыцягнуць швейцарскую федэральную паліцыю.
У 2019 годзе Бохслер звярнулася ў Швейцарскі федэральны архіў, каб таксама азнаёміцца з іх файламі. Ёй адмовілі. Файлы былі засакрэчаныя да 2071 года з меркаванняў нацыянальнай бяспекі і для абароны сям’і.
Бохслер была не першай і не апошняй, каму адмовілі. У 2025 годзе яе калега гісторык Жэрар Вэтштэйн паспрабаваў зрабіць гэта яшчэ раз. Яму таксама адмовілі.
«Гэта здавалася смешным, — сказаў ён BBC. — Пакуль яны засакрэчаныя да 2071 года, гэта падсілкоўвае тэорыі змовы, усе кажуць: «Ім, відаць, ёсць што хаваць».
Вэтштэйн абскардзіў гэтае рашэнне і падаў у суд на швейцарскія ўлады. Гэта было нятанна, і ён звярнуўся да краўдфандынгу, каб сабраць грошы на суд.
«Мы сабралі 18 000 швейцарскіх франкаў (23 000 долараў ЗША) усяго за некалькі дзён».
І менавіта тады Швейцарская федэральная разведвальная служба нарэшце змяніла сваю думку. У заяве гэтага месяца яна адзначыла: «Апелянту дадуць доступ да дакументаў, з улікам умоў і патрабаванняў, якія яшчэ належыць вызначыць».
Не ўсе ўпэўненыя, што файлы раскрыюць шмат пра самога Менгеле.
Саша Зала, прэзідэнт Швейцарскага гістарычнага таварыства, «абсалютна ўпэўнены, што там няма нічога, што тычыцца Менгеле», але лічыць, што там могуць быць спасылкі на замежную разведвальную службу або замежных інфарматараў.
Да канца 1950‑х гадоў ізраільскі Масад актыўна адсочваў нацысцкіх ваенных злачынцаў-уцекачоў, і Зала падазрае, што яны маглі звязвацца са швейцарцамі. Гэта дало б швейцарскім уладам падставы трымаць файлы засакрэчанымі, паколькі канфідэнцыйную інфармацыю, звязаную з замежнымі разведвальнымі службамі, часта хаваюць.
Але ці сапраўды простая згадка пра Масад, звязаная з іх вядомым паляваннем на нацыстаў у 1970 гадах, з’яўляецца такой ужо і сакрэтнай?
«Гэта паказвае дурасць працэсу рассакрэчвання без гістарычных ведаў, — лічыць Зала. — Такім чынам, адміністрацыя падсілкоўвала тэорыі змовы».
Іншыя гісторыкі, такія як Якаб Танэр, кажуць, што сакрэтнасць файлаў распавядае пра Швейцарыю больш, чым яны могуць калі-небудзь распавесці пра Менгеле.
«Гэта канфлікт паміж нацыянальнай бяспекай і гістарычнай празрыстасцю, і першае часта пераважае ў Швейцарыі».
Танэр быў членам Камісіі Берж’е ў 1990‑х гадах, якая даследавала адносіны нейтральнай Швейцарыі з нацысцкай Германіяй, у прыватнасці ролю швейцарскіх банкаў. Ён добра знаёмы з адчувальнасцю і сорамам Швейцарыі адносна яе ролі ў Другой сусветнай вайне, калі яўрэйскіх бежанцаў не пускалі на мяжы, тады як швейцарскія банкі захоўвалі грошы яўрэйскіх сем’яў, якія пазней памерлі ў нацысцкіх канцэнтрацыйных лагерах.
«Тое, што гэтыя справы да гэтага часу закрытыя, — праблема для дэмакратычнай дзяржавы», — сцвярджае Танэр.
Тым не менш, ён лічыць праўдападобным, што Менгеле быў у Швейцарыі ў 1961 годзе. Нацысцкі ваенны злачынца Адольф Эйхман быў арыштаваны Масадам у Аргенціне ў 1960 годзе. Ёсць доказы, што іншыя нацысты, якія ўцяклі ў Паўднёвую Амерыку, лічылі, што яны таксама знаходзяцца там у небяспецы, і што Еўропа, дзе засталіся сябры і сваякі, можа быць больш бяспечнай.
Танэр адзначае, што Вальтэр Раўф, яшчэ адзін нацысцкі ваенны злачынца ў росшуку, які ўцёк у Чылі, правёў некаторы час у Германіі ў 1960 годзе.
Аднаму гісторыку з Камісіі Берж’е дазволілі коратка азнаёміцца з некаторымі дакументамі Менгеле ў 1999 годзе. Ён прыйшоў да высновы, што немагчыма даказаць ці абвергнуць яго прысутнасць на швейцарскай тэрыторыі. Але гэта было толькі некалькі радкоў у 24‑томнай справаздачы пра ўсю вайну. Файлы зноў апячаталі, а гісторык памёр сем гадоў таму.
Тым часам дата апублікавання дакументаў яшчэ не прызначана, а заява Федэральнай разведвальнай службы адносна «ўмоў і патрабаванняў» гучыць злавесна для Вэтштэйна.
«Я баюся, што мы атрымаем дакументы, якія будуць хутчэй цёмнымі, чым празрыстымі», — кажа ён.
Бохслер таксама хвалюецца, што файлы будуць моцна зарэтушаваныя. «Я зусім не давяраю ўладам. Я баюся, што гэта будзе падобна на файлы Эпштэйна. Чаму гэтыя файлы Менгеле так доўга былі закрытыя?»
Менгеле быў аб’ектам таямніц, чутак і змоў на працягу дзесяцігоддзяў. Яго ніколі не арыштоўвалі, не кажучы ўжо пра тое, каб яго асудзілі за жахлівыя злачынствы.
Калі ён памёр у Бразіліі ў 1979 годзе, яго пахавалі пад фальшывым імем. Але чуткі працягвалі шырыцца. У 1985 годзе яго цела эксгумавалі, і нарэшце ў 1992 годзе аналіз ДНК пацвердзіў, што цела належыць яму.
Каментары