Biełarusam zahadali bolš naradžać i žyć daŭžej. Ale jak vyrašyć prablemy z demahrafijaj?
Na Usiebiełaruskim narodnym schodzie pastanavili pavialičyć naradžalnaść i siaredniuju praciahłaść žyćcia. Nakolki heta realistyčna, «Naša Niva» abmierkavała z ekanamistam Lvom Lvoŭskim.
Kab pavialičyć praciahłaść žyćcia, treba zaniacca mužčynami
U nastupnyja piać hadoŭ ułady pastavili metu pavysić naradžalnaść z 6,5 da 7 čałaviek na tysiaču, źnizić śmiarotnaść i padoŭžyć siaredniuju praciahłaść žyćcia da 76,5 hoda suprać 74,7 hoda ciapier.
Lvoŭski źviartaje ŭvahu na toje, što važna ličyć pakazčyki čakanaj naradžalnaści ŭ pieraliku mienavita na žančynu, a nie na tysiaču ci sto tysiač nasielnictva ahułam.
«U pieraliku na sto tysiač nasielnictva možna lohka padmanucca praz roznyja pamiery kahort. Tamu dla sacyjalna-ekanamičnych pakazčykaŭ važna praporcyja, kolki dziaciej naradžajecca ŭ pieraliku na žančynu. I tut u nas pakul što ŭsio drenna», — kaža ekśpiert.
A kab pavialičyć siaredniuju praciahłaść žyćcia, treba zaniacca mužčynami.
«U Biełarusi hałoŭny pravał u siaredniaj praciahłaści žyćcia nazirajecca mienavita pa mužčynach (69,3 hoda). Pa žančynach pakazčyki ŭ nas niebłahija (79,8 hoda), całkam jeŭrapiejskija, a voś mužčyny ŭ nas u siarednim pamirajuć na 10 hadoŭ raniej.
Zaŭčasnaja śmiarotnaść siarod mužčyn pačynajecca hadoŭ z 40, tamu ŭ hetym kirunku sapraŭdy jość čym zajmacca», — kaža Lvoŭski.
Pieršym krokam na hetym šlachu Lvoŭski nazyvaje zbor statystyčnych danych.
«Dla pačatku treba pačać źbirać sapraŭdnuju statystyku, bo mienavita ŭ miedycynie i achovie zdaroŭja statystyka ŭ nas źbirajecca vielmi drenna.
Adbyvajecca šmat falsifikacyj na roznych uzroŭniach, isnujuć tak zvanyja palityzavanyja chvaroby, ad jakich nielha pamirać, tamu daktaram davodzicca rabić peŭnyja machinacyi, kab nie ŭpisvać ich u pryčyny śmierci», — tłumačyć ekśpiert.
Pa-druhoje, na dumku Lvoŭskaha, nam nieabchodnaja prapahanda ŭ dobrym sensie hetaha słova i inšyja zachady, nakiravanyja na toje, kab ludzi mienš sami nanosili škodu svajmu zdaroŭju i ŭ pryvatnaści mienš kuryli.
«Taksama treba źmianić kulturu pićcia. Pa absalutnych ličbach vypitaha ałkaholu biełarusy nie rekardsmieny, ale pa zališniaj śmiarotnaści siarod mužčyn — my rekardsmieny, tamu reč tut nie tolki ŭ ahulnym abjomie ŭžytaha ałkaholu, ale, pa ŭsioj bačnaści, i ŭ kultury pićcia», — ličyć ekśpiert.
Siarod mietadaŭ u baraćbie sa złoŭžyvańniem ałkaholem i kureńniem — heta pavyšeńnie akcyzaŭ i abmiežavańni na prodaž ałkaholu pa časie.
«U niekatorych krainach jašče, naprykład, robiać tak, što pavyšajuć akcyz na mocny ałkahol, kab ludzi pierachodzili z umoŭnaj harełki na ŭmoŭnaje vino», — dadaje Lvoŭski.
Dalej ekśpiert adznačaje, što ŭ Biełarusi pavyšanaja śmiarotnaść siarod supracoŭnikaŭ na škodnych pradpryjemstvach.
«Zhodna z aficyjnaj statystykaj, u nas vysokaja śmiarotnaść ad brudnaha pavietra, choć ź jakaściu pavietra ŭ Biełarusi prablem niama. Tamu, abapirajučysia na hetyja danyja, my možam pryjści da vysnovy, što hetaje brudnaje pavietra mužčyny znachodziać u brudnych cechach», — źviartaje ŭvahu Lvoŭski.
«Dla ekanomiki adnolkava važna jak stymulavać naradžalnaść, tak i zachoŭvać žyćcio. Kali my zaachvocim siamju naradzić jašče adno dzicia, to ekanomika atrymaje pracazdolnaha hramadzianina tolki hadoŭ praz 18, a kali my praduchilim rańniuju śmierć, to my zachavajem užo pracazdolnaha čałavieka», — tłumačyć ekanamist.
Jak pavysić naradžalnaść?
Kab siemji chacieli zavodzić dziaciej, treba stvaryć adpaviednyja ŭmovy.
«Kali kazać pra naradžalnaść, to ŭ ekanamičnym płanie ŭ dziciaci jość dźvie vartaści: hrašovaja i časavaja, bo kab jaho vychavać, treba ź im pravodzić šmat času. U Biełarusi ŭrad zvyčajna subsidavaŭ hrašovuju vartaść dziciaci. Da 2017 hoda hrašovyja stymuły pakazvali dobry efiekt, ale paźniej, jašče za niekalki hadoŭ da 2020-ha, usio pajšło na spad», — adznačaje ekśpiert.
Na dumku Lvoŭskaha, heta aznačaje, što ŭsio važniejšaj stanovicca časavaja vartaść, kali naradžeńnie dziciaci pačynaje ŭstupać u kanflikt z karjeraj.
«Hety aśpiekt taksama možna subsidavać i dapamahać maładym siemjam i patencyjnym baćkam. Ale ŭ hetym napramku ŭ Biełarusi mała što robicca.
U nas vialikija prablemy ź jaślami. Dziciačych sadkoŭ farmalna dastatkova, ale asabliva ŭ bujnych haradach jany časta mieściacca nie ŭ novych rajonach, dzie žyvie šmat maładych siemjaŭ, a ŭ centralnaj častcy haradoŭ, dabiracca kudy zajmaje šmat času».
Nieabchodna znajści bałans pamiž karjeraj i baćkoŭstvam
Aproč adkryćcia jaślaŭ i novych sadkoŭ, Lvoŭski ličyć važnym libieralizavać hetuju śfieru, kab było bolš pryvatnych ustanoŭ.
«Taksama varta pierahladzieć pracoŭnaje zakanadaŭstva, kab zrabić bolš hnutkimi ŭmovy pracoŭnych damoŭ u pytańniach baćkoŭstva. Naprykład, kab maładaja maci ci baćka mahli pałovu ci tracinu času pracavać addalena».
Dekretny adpačynak u try hady ekanamist ličyć nadta praciahłym.
«Častka nasielnictva radaja tamu, što im dajuć mahčymaść tak doŭha siadzieć u dekrecie, ale častka moža navat admovicca ad taho, kab naradzić, bo žančyna nie hatovaja na try hady vyjści z karjery. I tut my znoŭ sutykajemsia z prablemaj ź jaślami, kali niama kudy adpravić dvuchhadovaje dzicia.
Inšymi słovami, nam treba asłabić kanflikt pamiž baćkoŭstvam i karjeraj, a dla hetaha patrebny sapraŭdy kompleksny padychod», — ličyć Lvoŭski.
Emihracyja moža abnulić rost naradžalnaści
Nie mienš važnym pytańniem u biełaruskich realijach źjaŭlajecca mihracyja. Bo nie važna, jakaja budzie naradžalnaść, kali ludzi, jakija dasiahnuli pracazdolnaha ŭzrostu, buduć źjazdžać z krainy.
«Nam treba spynić emihracyju i pačynać pryvablivać imihrantaŭ. U Biełarusi ŭsio drenna ŭ abodvuch aśpiektach.
Kab spynić emihracyju, treba stabilizavać situacyju i spynić represii. Ale tut treba razumieć, što represii dziejničajuć nie tolki niepasredna ŭ tym vypadku, kali z krainy źjazdžaje čałaviek, jakomu niešta pahražaje. Časam ludzi źjazdžajuć i tady, kali pryjšli da susieda.
Jość i bolš składanyja pracesy. Naprykład, u nas z 2020 hoda zvolnili ledź nie čverć usich vykładčykaŭ u VNU. U vyniku źniziłasia jakaść adukacyi, što moža pryvieści da situacyi, kali navat niepalityzavanaja siamja zachoča, kab ich dzicia pastupiła za miažu, bo ŭ Biełarusi jano, naprykład, nie atrymaje jakasnuju ekanamičnuju ci histaryčnuju adukacyju.
Bo ŭsie, chto niešta razumieŭ u ekanomicy, daŭno zvolnieny, i zamiest ich zastalisia prapahandysty, jakija zamiest padručnikaŭ čytajuć vystupy Łukašenki», — kaža Lvoŭski i dadaje, što adukacyja stała vielmi palityzavanaj.
I padobnyja ŭskosnyja čyńniki nazirajucca nie tolki ŭ halinie adukacyi, ale i, naprykład, u miedycynie, kali prablemu ź niedachopam miedykaŭ vyrašajuć pieravažna mietadam puhi.
Naprykład, pavialičvajuć dolu miescaŭ dla metavikoŭ, kab zakryć prablemu na čas adpracoŭki, ale tym samym adbivajučy žadańnie pastupać u inšych.
«Mietad puhi zaŭždy pracavaŭ nie vielmi efiektyŭna navat u časy SSSR va ŭmovach zakrytych miežaŭ, a kali miežy adkrytyja, to mietad puhi kahości prymusić zastacca i pracavać, a inšych padšturchnie da taho, kab źjechać z krainy.
U vyniku praz usieabdymnyja represii padaje ahulny ŭzrovień žyćcia, što padšturchoŭvaje da emihracyi ŭ tym liku niepalityzavanuju častku hramadstva», — adznačaje Lvoŭski.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary
1) Pry vychadzie na pracu pierastajuć vypłačvacca dekretnyja. U vypadku nievysokaha zarobku možna naohuł pracujučy syjści ŭ minus u paraŭnańni z tym, kab prosta znachodzicca ŭ dekrecie. - Prablemu možna vyrašyć, kali ŭsie vypłaty zachoŭvać nie zaležna ad taho ci pracujuć baćki.
2) U 1-2 hady dzieci časta vielmi pryviazanyja da maci. Dzicio moža kidacca ŭ isteryku prosta ad taho, što zhubiŭ mamu, bo taja na paŭchviliny ŭ tualet vyjšła. Nie kožny hatovy kidać dzicio ŭ ślazach i iści na pracu. Čym dzicio starejšaje, tym jamu bolej stanoviacca cikavymi inšyja dzieci, zabavy, nu i troch hadovamu dziciaci ŭžo možna navat sprabavać patłumačyć, što mama chutka pavierniecca. - Tut usio indyvidualna, ale dla mnohich heta nie vyrašalnaja prablema, z-za jakoj žančyny prosta buduć zvalniacca z pracy pry skaračeńni dekreta, što tolki pahoršyć umovy dla hadavańnia dziaciej i adpaviedna žadańnia ich naradžać.
3) Małyja dzieci časta pačynajuć u kalektyvie pastajanna chvareć. Heta pryvodzić da častych balničnych i adpaviedna niežadańnia brać na pracu žančyn, u jakich jość dzieci va ŭzroście 3-5 hadoŭ. Źmiančeńnie dekreta da 2-ch hadoŭ tolki pahoršyć situacyju, bo pieryjad pastajannych balničnych pavialičycca jašče na hod. - Častkova prablemu možna źmienšyć, kali kolkaść dziaciej u dziciačych hrupach źmienšyć da 5-7 čałaviek, adnak heta adrazu pryviadzie da pavialičeńnia vydatkaŭ na sadki.