Paŭstanka, emansipantka, navukoviec

U mužyku‑biełarusu bačyła čałavieka i jak čałavieka šanavała jaho». Takoj charaktarystykaj adhuknułasia sto hadoŭ tamu, 18 maja 1910 hoda, na śmierć Elizy Ažeški «Naša Niva». Piśmieńnica, narodžanaja ŭ padharadzienskaj vioscy Milkaŭščyna, stała kłasikam polskaj litaratury. Jaje «Nad Niomanam», «Cham» i «Niziny» napisanyja na tahačasnym biełaruskim materyjale. Ale ci źjaŭlajucca jany nabytkam biełaruskaj litaratury?

«U šerahu tvoraŭ Ažeški hučyć dyjalektnaja biełaruskaja mova, jana cikaviłasia etnahrafijaj i falkłoram… Dobra viadomaje prychilnaje staŭleńnie Elizy Ažeški da Franciška Bahuševiča, — kaža Lavon Barščeŭski. — Razam z tym, jaje zacikaŭlenaść biełaruskim vynikała z zacikaŭlenaści viaskovym, supraćpastaŭleńniu jaho «sapsavanaj» haradskoj cyvilizacyi».

«Biełaruśfilm» aktyŭna šukaje histaryčnyja postaci i kłasičnyja tvory, prydatnyja dla ekranizacyi. Anansavanyja «Kałasy pad siarpom tvaim», čatyrochsieryjny telefilm pra Janku Kupału. Čamu b nie źviarnucca da tvoraŭ Ažeški? Materyjał biełaruski, epičnyja siužety ciahnuć na zachaplalnyja stužki z halivudskim razmacham. Dyj sama jaje bijahrafija, na dumku paeta Michała Aniempadystava, vartaja ekranizacyi.

Epizod 1. Paŭstanka. Historyki pahadžajucca, što ŭ 1863—1864 hadach Ažeška dapamahała kalinoŭcam, čym mahła. U pryvatnaści, zajmałasia zabieśpiačeńniem partyzanskaha atrada Ramualda Traŭhuta, jaki dziejničaŭ na Kobrynščynie.

Paśla razhromu atrada ŭ Horackich lasach Eliza vyratavała ciažka paranienaha Traŭhuta: u svajoj karecie adviezła jaho da miežaŭ Karaleŭstva Polskaha. Paśla paŭstańnia jaje muža Piotru sasłali ŭ Sibir, a majontak skanfiskavali. Vymušanaja praz usio žyćcio maŭčać, pra svoj asabisty ŭdzieł u paŭstańni Eliza pryznałasia blizkamu siabru tolki na schile žyćcia.

Epizod 2. Emansipantka. Ahulnajeŭrapiejskuju viadomaść atrymaŭ raman Ažeški «Marta» (1873) — asensavany pratest suprać niavolnickaha stanu žančyny ŭ tahačasnym śviecie. Vysnova — «fartepijannaje» vychavańnie panienak nie rychtuje ich da samastojnaha žyćcia. Da taho ž, u vačach haradzienskaj šlachty piśmieńnica była źnienavidnaj «emansipantkaj», bo žyła pa‑za šlubam z advakatam Nahorskim, nosiačy proźvišča pakinutaha muža.

Epizod 3. Navukoviec. Eliza Ažeška šmat padarožničała pa Biełarusi, sabrała 228 nazvaŭ raślin. Usim biełaruskim nazvam pry dapamozie znajomaha batanika jana dała łacinskija adpaviedniki. Darečy, šmat nazvaŭ raślin, padadzienych Ažeškaj, nie fiksujuć inšyja biełaruskija słoŭniki.

Voś takaja polskaja piśmieńnica.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0