«Adsiačeš adnu hałavu — vyrastajuć novyja». Jak kiraŭnictva Irana pabudavała sistemu, jakaja dazvalaje ŭtrymlivać uładu
Praz bolš čym čatyry dziesiacihodździ paśla revalucyi 1979 hoda, jakaja pryviała ciapierašnich kiraŭnikoŭ Irana da ŭłady, jany sutyknulisia z samym surjoznym vyprabavańniem za ŭvieś hety pieryjad. Sumiesnyja avijaŭdary ZŠA i Izraila pryviali da hibieli viarchoŭnaha lidara ajatały Ali Chamieniei i šerahu vysokapastaŭlenych vajskovych kamandziraŭ, a taksama nanieśli škodu klučavoj infrastruktury krainy. ZŠA i Izrail dali zrazumieć, što dabivajucca źmieny režymu, zaklikajučy irancaŭ źvierhnuć svoj urad. Ale, pavodle słoŭ ekśpiertaŭ, iranski režym śviadoma vybudavaŭ takuju sistemu ŭłady, jakaja vyznačajecca ŭstojlivaściu i jakuju budzie ciažka chutka źvierhnuć. Čym ža tłumačycca hetaja ŭstojlivaść i čym iranskaja sistema adroźnivajecca ad palityčnaha ładu inšych krain Blizkaha Uschodu, piša VVS.
«Struktura, padobnaja da hidry»
Paśla źviaržeńnia manarchii ŭ Iranie Isłamskaja Respublika pastupova vybudavała palityčnuju sistemu, raźličanuju na toje, kab vytrymlivać surjoznyja ŭzrušeńni, kažuć ekśpierty.
Jana spałučaje žorstka kantralavanyja dziaržaŭnyja instytuty, ideałahičnuju apracoŭku, zhurtavanaść elit i raźjadnanuju apazicyju.
«Heta struktura, padobnaja da hidry: adsiačeš adnu hałavu — vyrastajuć novyja», — kaža daśledčyk Blizkaha Uschodu ź Jeŭrapiejskaha hieapalityčnaha instytuta ŭ Bielhii Siebaśćien Busua.
U niadzielu pierajemnikam Ali Chamieniei byŭ abrany jaho syn Madžtaba Chamieniei — heta adbyłosia mienš čym praz dva tydni paśla hibieli jaho baćki. Čakajecca, što jon praciahnie žorstki palityčny kurs papiaredniaha viarchoŭnaha lidara.
«Palidyktatura»
Jak adznačajuć ekśpierty, u adroźnieńnie ad inšych krain rehijona, takich jak Tunis, Jehipiet i Siryja, dzie kiraŭniki byli źvierhnutyja, Iran akazaŭsia bolš ustojlivym da źniešnich uzrušeńniaŭ dziakujučy svajoj ideałahična matyvavanaj sistemie struktur biaśpieki.
Zamiest typovaj dyktatury, zasiarodžanaj vakoł adnaho lidara, u Iranie dziejničaje svajho rodu «palidyktatura» — «sajuz prychilnikaŭ palityčnaha isłamu i žorstkaha iranskaha nacyjanalizmu», kaža były dyrektar Francuzskaha instytuta daśledavańniaŭ Irana ŭ Tehieranie Biernar Urkad.
Ułada raźmierkavanaja pamiž niekalkimi centrami — relihijnymi orhanami, uzbrojenymi siłami i bujnymi siektarami ekanomiki. U siłu hetaha sistemu značna ciažej źvierhnuć, čym dyktaturu adnaho lidara.
Da liku ŭpłyvovych orhanaŭ adnosicca taksama Saviet vartaŭnikoŭ kanstytucyi, jaki moža błakavać zakanadaŭstva i adsiavać kandydataŭ na vybarach. Heta jašče bolš źnižaje imaviernaść taho, što jakaja-niebudź adna hrupa zmoža kinuć surjozny vyklik dziaržavie.
Choć Iran ličycca aŭtarytarnaj dziaržavaj, hramadzianam pradastaŭlajecca šmat u čym simvaličnaja mahčymaść hałasavać na niekatorych vybarach, uklučajučy vybary prezidenta. Ale hety praces žorstka kantralujecca: kandydataŭ adsiavaje Saviet vartaŭnikoŭ, u tym liku błakujučy tych, chto, na jaho dumku, niedastatkova addany Isłamskaj Respublicy.
Centralnaja rola Korpusa vartaŭnikoŭ isłamskaj revalucyi
Kali dziaržaŭnyja instytuty ŭtvarajuć «škilet» režymu, to siłavyja struktury ličacca jaho myšcami. Korpus vartaŭnikoŭ isłamskaj revalucyi (KVIR), jaki dziejničaje paralelna z rehularnaj armijaj, nazyvajuć «asnoŭnaj aporaj režymu», kaža Urkad.
Jon nie tolki vykonvaje vajskovyja zadačy, ale źjaŭlajecca mahutnaj palityčnaj i ekanamičnaj siłaj, jakaja maje šyrokija biźnies-intaresy i ŭpłyŭ praz dobraachvotnuju vajenizavanuju arhanizacyju «Basidž».
Vyrašalnym faktaram stała zachavańnie adzinstva siłavych struktur padčas šmatlikich akcyj pratestu ŭ minułym. Busua źviazvaje hetuju łajalnaść ź ideałohijaj. «Kultura pakutnictva, jakuju my bačym u šyitaŭ, a taksama ŭ takich hrup, jak CHAMAS i «Chiezbała», amal ličycca častkaj słužby», — kaža jon.
Niadaŭna namieśnik ministra abarony Irana Reza Tałai-Nik zajaviŭ u televizijnym intervju, što dla kožnaha kamandzira KVIR zahadzia vyznačany pierajemniki na try ŭzroŭni nižej pa kamandnaj ijerarchii, kab zabiaśpiečyć bieśpierapynnaść kiravańnia.
Ekśpiert Kasra Arabi ličyć, što stvareńniu decentralizavanaj struktury ŭłady ŭ Iranie dapamahli ŭroki raspadu Iraka ŭ 2003 hodzie.
Pavodle jaho mierkavańnia, kali režym zachavajecca, «rola KVIR stanie jašče bolš važnaj».
Sistema zastupnictva i zhurtavanaść elity
Značnaja častka ekanomiki Irana znachodzicca pad kantrolem arhanizacyj, źviazanych ź dziaržavaj, takich jak dabračynnyja fondy («banijady»). Z časam jany pieratvarylisia ŭ struktury, jakija vałodajuć tysiačami kampanij u roznych siektarach ekanomiki. Hetyja struktury raźmiarkoŭvajuć pracoŭnyja miescy i kantrakty siarod hrup, łajalnych režymu.
Biznes-impieryja KVIR, uklučajučy kanhłamierat «Chatam al-Anbija», umacoŭvaje hetuju sistemu «patranažu». Choć zachodnija sankcyi mocna ŭdaryli pa ekanomicy Irana, takija struktury dapamahajuć abaranić elity i zachavać ich zacikaŭlenaść u vyžyvańni sistemy.
Pa słovach Busua, hetaja sistema «nastolki tryvałaja, što my amal nie bačym pierachodaŭ na inšy bok».
Ideałohija i spadčyna revalucyi
Relihija taksama adyhryvaje važnuju rolu. Revalucyja stvaryła tryvałuju sietku relihijnych, palityčnych i adukacyjnych instytutaŭ. «Heta vielmi staraja, vielmi mahutnaja struktura — ideałahičnaja, biurakratyčnaja, administracyjnaja — robić sistemu mocnaj», — kaža Busua.
Jon śćviardžaje, što ideałohija dziejničaje jak realnaja krynica adzinstva i vybaru kadraŭ.
Raźjadnanaja apazicyja
Histaryčna iranskaja apazicyja zastajecca padzielenaj. U jaje ŭvachodziać refarmatary, manarchisty, levyja hrupy, ruchi dyjaspary, a taksama roznyja etničnyja arhanizacyi.
Eli Hieranmaje ź Jeŭrapiejskaha savieta pa mižnarodnych adnosinach adznačaje, što hetaja frahmientacyja isnuje daŭno, a ŭmieranyja hrupy roznymi sposabami vycieśnienyja abo dyskredytavanyja.
Niahledziačy na čaradu pratestaŭ (2009, 2022 hady), u ich nie było adzinaha kiraŭnictva.
Akramia taho, u Iranie dziejničaje adna z samych raźvitych sistem sačeńnia za nasielnictvam u rehijonie: ułady rehularna adklučajuć internet, vykarystoŭvajuć sistemy manitorynhu na asnovie štučnaha intelektu i kibierpadraździaleńni dla pieraśledu aktyvistaŭ za miažoj.
Aściarožnaść hramadstva
Šmat hadoŭ irancy nie rašalisia patrabavać źmieny režymu, nazirajučy nastupstvy interviencyj ZŠA ŭ Afhanistanie i Iraku. Adnak ciapier, pavodle słoŭ Hieranmaje, hety punkt hledžańnia mianiajecca: ludzi ličać, što dziaržava bolš nie zdolnaja zabiaśpiečyć bazavyja patreby i ŭsio čaściej vykarystoŭvaje hrubuju siłu. Žorstkaje padaŭleńnie pratestaŭ u studzieni, kali tysiačy demanstrantaŭ byli zabityja, tolki ŭzmacniła hetyja nastroi.
Luby režym u kančatkovym vyniku prychodzić da kanca
Analityki adznačajuć, što aŭtarytarnyja režymy zvyčajna zakančvajucca, kali supadajuć try ŭmovy: masavaja mabilizacyja, raskoł elity i pierachod siłavikoŭ na bok apazicyi. U Iranie pakul naziraŭsia tolki pieršy faktar.
Urkad ličyć, što kaniec Isłamskaj Respubliki niepaźbiežny, ale nie blizki. Śmierć Chamieniei stała surjoznym udaram, bo pierajemnik naŭrad ci budzie vałodać takim ža aŭtarytetam.
Adnak Busua pierakanany, što padzieńnie Isłamskaj Respubliki daloka nie harantavanaje.
Pavodle jaho słoŭ, kali heta ŭsio ž adbudziecca i budzie vyklikana zamiežnym vajennym umiašańniem, nastupstvy mohuć apynucca jašče horšymi.
Raniej Donald Tramp kazaŭ haziecie New York Times, što «idealnym scenarom» dla Irana było b raźvićcio padziej na ŭzor Vieniesueły, prezident jakoj Nikałas Madura byŭ zachopleny amierykanskimi vojskami.
Ale Busua papiaredžvaje: «Moža adbycca advarotnaje — jak u Paŭnočnaj Karei ci na Kubie — umacavańnie žorstkaha jadra režymu».
Kamientary