«Raskoł pa linii ŭschod-zachad». Ci pieramoža na vybarach u Bałharyi «novy Orban»?

«Prahresiŭnaja Bałharyja», pavodle roznych apytańniaŭ, moža atrymać 30-40% hałasoŭ vybarščykaŭ. Heta bolš, čym u luboj inšaj partyi, choć jana była stvorana ŭsiaho za niekalki tydniaŭ da vybaraŭ.

Akramia jaje realnyja šancy trapić u novy parłamient jość jak minimum u čatyroch partyj. Lidary dźviuch ź ich — «Hramadzianie za jeŭrapiejskaje raźvićcio Bałharyi» (HIERB) i «Ruchu za pravy i svabody» (DPS) — padazravalisia ŭ karupcyi.

Siarod vierahodnych kandydataŭ u parłamient jość i partyja «Adradžeńnie», lidar jakoj Kastadzin Kastadzinaŭ nieadnarazova jeździŭ u Rasiju, apošni raz u listapadzie 2025 hoda. Jość šancy pieraadoleć barjer 4% i ŭ Bałharskaj sacyjalistyčnaj partyi (BSP), jakuju taksama nazyvajuć prarasijskaj.

Ciapierašnija vybary stali pramym vynikam palityčnaha kryzisu kanca 2025 hoda. Tady ŭ krainie prajšli samyja bujnyja za apošnija 10 hadoŭ pratesty. Jany pačalisia jak vystupleńni suprać biudžetu na 2026 hod, ale chutka pieratvarylisia ŭ pratesty suprać usioj palityčnaj sistemy i karupcyi. U śniežni ŭrad padaŭ u adstaŭku, a prezidentu pryjšłosia pryznačyć techničny časovy kabiniet.

Bałharskaja palityka ŭžo piać hadoŭ zastajecca razdroblenaj: nivodnaja siła nie moža zamacavacca va ŭładzie, a bałhary čaściakom nie viedajuć dziejnaha premjer-ministra pa imieni, adznačaŭ palitołah Ivan Kraścieŭ jašče ŭ 2024 hodzie ŭ kałoncy ŭ Financial Times.

Pavodle acenki dyrektara rasijskaha Fondu prahresiŭnaj palityki i ekśpierta pa krainach Uschodniaj Jeŭropy Aleha Bandarenki, heta źviazana z kryzisam palityčnaj sistemy krainy: «U Bałharyi sapraŭdy jość daŭni deficyt davieru da palitykaŭ i deficyt mocnych palitykaŭ… I roŭna z hetym i źviazana takaja čacharda premjer-ministraŭ».

Bałharyja — parłamienckaja respublika. Narodny schod, adnapałatny parłamient z 240 deputataŭ, prymaje zakony, zaćviardžaje ŭrad i ŭ luby momant moža pazbavić jaho ŭłady. Ustojlivaść urada zaležyć ad taho, ci ŭdajecca partyjam sabrać pracoŭnuju kaalicyju. Prezident zastajecca važnaj fihuraj, ale ŭ asnoŭnym u momanty kryzisu: jon nie kiruje krainaj naŭprost, zatoje moža pryznačać słužbovy ŭrad, kali partyi nie mohuć damovicca.

«Šmat hadoŭ užo isnujuć dźvie linii vodapadziełu, jakija ŭskładniajuć stvareńnie kirujučaj bolšaści ŭ parłamiencie. Adna — heta karupcyja i antykarupcyja, a druhaja — hieapalityčnaja linija Uschod-Zachad», — tłumačyć Bi-bi-si bałharski palityčny analityk Viesielin Stojnieŭ.

Kali źjaŭlajecca novaja siła na antykarupcyjnym froncie, sproba damovicca sa starymi partyjami pryvodzić da straty davieru vybarščykaŭ. Mienavita tamu «Prahresiŭnaj Bałharyi» Radzieva budzie składana stvaryć z kimści kaalicyju.

Bałharyju nazyvajuć adnoj z samych karumpavanych krain ES. Radzieŭ u 2025 hodzie sam syšoŭ z pasady prezidenta za hod da zakančeńnia druhoha terminu. Aficyjna jon zajaŭlaŭ, što choča bolš aktyŭna ŭdzielničać u palityčnym žyćci krainy i zmahacca z karupcyjaj.

Radzieŭ — viadomy jeŭraskieptyk, jaki krytykavaŭ uviadzieńnie jeŭra ŭ krainie z 1 studzienia 2026 hoda biez praviadzieńnia refierendumu. Jon paśladoŭna vystupaŭ suprać naroščvańnia vajennaj dapamohi Ukrainie, zajaŭlajučy, što «ŭ hetym kanflikcie niama vajennaha rašeńnia», a niadaŭna zajaviŭ, što «bałharski narod nie ŭsprymaje Rasiju jak voraha, niezaležna ad ekrannaj prapahandy samazvancaŭ».

Jon taksama kazaŭ pra nieabchodnaść «adnavić dyjałoh z Rasijaj», tym bolš što «Bałharyja znachodzicca va ŭnikalnaj pazicyi, tamu što źjaŭlajecca adzinaj dziaržavaj-členam ES, jakaja źjaŭlajecca adnačasova słavianskaj i ŭschodnie-pravasłaŭnaj».

Papularnaść Radzieva, na dumku Bandarenki, šmat u čym tłumačycca tym, što ŭ hady prezidenctva jon nie dałučyŭsia ni da adnoj partyi i tym samym zachavaŭ vobraz fihury «nad schvatkaj»: «I mienavita dziakujučy hetamu praz stolki hadoŭ prezidenctva hety palityk nie rastraciŭ, jak heta časta byvaje, kredyt davieru, a naadvarot, jaho zasłužyŭ i ŭmacavaŭ».

Apošnim z sapraŭdy papularnych premjeraŭ byŭ Bojka Barysaŭ, jaki pazbaviŭsia pasady premjera paśla šmatmiesiačnych antykarupcyjnych pratestaŭ 2020‑21 hadoŭ, jakija ŭspychnuli z-za abvinavačvańniaŭ u jaho adras u karupcyi i zmovie z hienieralnym prakuroram Ivanam Hiešavym.

Uznačalenaja im pravacentrysckaja i prajeŭrapiejskaja kaalicyja HIERB-SDS, jak čakajecca, zojmie na majučych adbycca vybarach druhoje miesca (kala 20% hałasoŭ). Nacyjanalistyčnaja prarasijskaja partyja «Adradžeńnie», pa ŭsioj bačnaści, stracić častku svajoj elektaralnaj bazy i atrymaje kala 5% hałasoŭ.

Kali vyniki sacyjapytańniaŭ paćvierdziacca, to Radzievu spatrebicca albo ŭstupać u kaalicyju, kab atrymać parłamienckuju bolšaść, albo farmavać mienš ustojlivy ŭrad mienšaści.

Pakolki jon pazicyjanuje siabie zmaharom z karupcyjaj, heta robić dla jaho taksičnym sajuz z HIERB-SDS i DPS. Ale navat kaalicyja z «Adradžeńniem», jakoje ŭ šerahu pytańniaŭ — pierš za ŭsio ŭ krytycy dapamohi Ukrainie — zajmaje padobnyja pazicyi, naŭrad ci źmienić situacyju.

Takim čynam, Bałharyja znoŭ ryzykuje viarnucca da znajomaha scenaryja apošnich hadoŭ: słaby ŭrad mienšaści ci jašče adny daterminovyja vybary. Druhi varyjant moža akazacca dla Radzieva mienš vyhadnym, tamu što paŭtaryć taki vynik jašče raz budzie składaniej.

Karupcyja i ŭviadzieńnie jeŭra

U kancy 2025 hoda bałhary pratestavali suprać rostu padatkaŭ, z karupcyjaj i ŭpłyvu bujnoha biznesu na pryniaćcie palityčnych rašeńniaŭ. Hetyja prablemy nikudy nie źnikli i ciapier.

Pierad vybarami ŭ bałharskich sacsietkach aktyŭna abmiarkoŭvajuć, što ŭviadzieńnie jeŭra z 1 studzienia 2026 hoda pryviało da rostu cen. Heta adzin z važnych naratyvaŭ ciapierašniaj vybarčaj kampanii, adznačyŭ u razmovie ź Bi-bi-si analityk Vasił Vialičkaŭ z bałharskaj manitorynhavaj kampanii Sensika.

Heta paćviardžaje i Viesielin Stojnieŭ: «Pavodle źviestak sacyjałahičnych apytańniaŭ, bolš za ŭsio ludziej chvalujuć ceny. I tut cikava, što palityki — praktyčna ŭsie partyi biez vyklučeńnia — nie dajuć na heta vyraznaha adkazu. Bolš za toje, jany navat tołkam nie abmiarkoŭvajuć hetuju prablemu, choć mienavita jana bolš za ŭsio turbuje vybarščykaŭ… Jość tamu i ŭnutranyja pryčyny. Jašče da ŭviadzieńnia jeŭra ŭ Bałharyi byŭ pryniaty zakon, jaki abmiažoŭvaje «nieabhruntavany» rost cen. Adnak z-za razmytaści farmulovak i słaboha kantrolu mnohija handlary pačali pavyšać ceny zahadzia, kab potym pry nieabchodnaści ich źnizić. U vyniku rost cen pačaŭsia jašče da pierachodu na jeŭra i pradoŭžyŭsia paśla jaho, niahledziačy na farmalnyja abmiežavańni».

«Dla Radzieva heta dadatkovy resurs: jon prapanuje prostaje tłumačeńnie — «vinavataje jeŭra» ci niedastatkovyja miery ŭrada. Adnak kali jon apyniecca va ŭładzie, vyrašać hetuju prablemu budzie značna składaniej, čym tłumačyć jaje ŭ chodzie kampanii», — praciahvaje analityk.

Ukrainski faktar staŭ adnoj z centralnych tem kampanii paśla taho, jak 30 sakavika pryznačany prezidentam premjer-ministr Bałharyi Andrej Hiuraŭ padpisaŭ dziesiacihadovaje pahadnieńnie ab supracoŭnictvie, u tym liku ŭ vajennaj śfiery, z prezidentam Ukrainy Uładzimiram Zialenskim padčas vizitu ŭ Kijeŭ.

Farmalna dakumient byŭ hatovy jašče ŭ 2024 hodzie, i faktyčna jon zamacoŭvaje ŭžo isnujučaje supracoŭnictva, ale ŭźnikła šmat sprečak pra toje, čamu heta było zroblena biez adabreńnia parłamienta. Praŭda, padkreślivała vydańnie Factcheck.bg, nivodnaja z 22 krain ES, jakija zaklučyli padobnaje pahadnieńnie z Ukrainaj, nie pravodziła jaho praz parłamient.

Naratyŭ pra toje, što dapamoha Ukrainie nibyta ŭciahvaje Bałharyju ŭ vajnu, aktyŭna vykarystoŭvajecca ŭ sacyjalnych sietkach pierad vybarami, u tym liku ŭ akaŭntach prychilnikaŭ Radeva, raspaviali Bi-bi-si ŭ analityčnaj kampanii Sensika. «Kali Bałharyja dapamoža Ukrainie i zojmie vyraznuju prajeŭrapiejskuju pazicyju, heta pryviadzie da našaha ŭciahvańnia ŭ vajnu… i, narešcie, bac — bałhary apynucca na froncie va Ukrainie», — apisvaje hetuju rytoryku Vasił Vialičkaŭ.

Radzieŭ sustrakaŭsia ź lidaram Ukrainy Uładzimiram Zialenskim u Safii ŭ 2023 hodzie. Tady jon zajaviŭ, što «niama vajennaha rašeńnia» kanfliktu, a akcent pavinien być na dypłamatyi, u toj čas jak Zialenski nastojvaŭ na praciahu vajennaj padtrymki i naŭprost zaklikaŭ Bałharyju ŭzmacnić dapamohu.

Publičnaja rytoryka ŭ Bałharyi razychodzicca z realnaj rollu krainy ŭ padtrymcy Kijeva, u pryvatnaści ekspart uzbrajeńniaŭ va Ukrainu išoŭ navat u toj čas, kali ŭłady aficyjna ad hetaha adchryščvalisia, dadaje Stojnieŭ. Rabiłasia heta nie naŭprost, a praz Polšču i inšyja krainy, i pa roznych acenkach, bałharskaja vajennaja pramysłovaść ad hetaha atrymała kala 7 młrd levaŭ (prykładna 3,6 młrd jeŭra) na 2024 hod.

Bałharyja sapraŭdy z samaha pačatku ŭdzielničaje ŭ padtrymcy Kijeva: z pačatku vajny było adpraŭlena 13 pakietaŭ vajennaj i humanitarnaj dapamohi. Detali vajennych pastavak zastajucca zasiekrečanymi, ale letam 2025 hoda kiraŭnik Jeŭrakamisii Ursuła fon der Lajen zajaŭlała, što ŭ pačatku vajny Bałharyja pastaviła Ukrainie amal tracinu nieabchodnaha joj uzbrajeńnia.

Vierahodna, hetyja pastaŭki praciahnucca: vosieńniu 2025 hoda Safija padpisała pahadnieńnie ź niamieckim zbrojevym hihantam Rheinmetall na budaŭnictva ŭ Bałharyi zavoda pa vytvorčaści porachu i bojeprypasaŭ, jaki moža adkrycca ŭžo ŭ hetym hodzie.

Niazručnaj temaj na ciapierašnich vybarach akazałasia i enierhietyka: paśla 2022 hoda Bałharyja skaraciła zaležnaść ad rasijskich enierhanośbitaŭ, ale pry hetym starałasia zachavać kanały dla supracoŭnictva. Tak, praz krainu ciapier idzie rasijski haz pa rasijska-tureckim hazapravodzie TurkStream u Sierbiju i inšyja krainy Jeŭropy.

U 2023 hodzie Bałharyja zaklučyła sprečny kantrakt z tureckaj dziaržaŭnaj kampanijaj BOTAS: farmalna jon pavinien byŭ dapamahčy dyviersifikavać pastaŭki paśla spynieńnia impartu «Hazprama», ale na praktycy zachavaŭ mahčymaść pastupleńnia hazu rasijskaha pachodžańnia praz Turcyju.

U jadziernaj śfiery razryŭ taksama idzie nie chutka: apošniaja pastaŭka rasijskaha paliva dla AES «Kazładuj» adbyłasia ŭ 2025 hodzie, a poŭny pierachod na alternatyŭnych pastaŭščykoŭ čakajecca da 2027 hoda.

Bałharskaja elita dziesiacihodździami sprabavała sumiaščać ruch na Zachad ź niežadańniem adkryta iści suprać Maskvy, tłumačyć hetuju dvaistaść Viesielin Stojnieŭ.

Ci budzie Radzieŭ aktyŭna ŭpłyvać na pastaŭki ŭzbrajeńnia i enierhietyčnyja kantrakty, pakul nie jasna. Zachodnija i rasijskija ŚMI nieadnarazova paraŭnoŭvali jaho ź vienhierskim premjeram Viktaram Orbanam, jaki paśladoŭna zachoŭvaŭ asablivyja adnosiny z Maskvoj i błakavaŭ dapamohu Ukrainie na ŭzroŭni ES. Tak, vydańnie Politico nazvała Radeva siarod mahčymych «hałoŭnych buntaroŭ ES» na źmienu Orbanu. Ale apytanyja Bi-bi-si ekśpierty sumniavajucca, što Radzieŭ zmoža syhrać hetuju rolu.

Stojnieŭ ličyć, što eks-prezident moža stać tolki «vielmi miakkim varyjantam» takoha lidara. Havorka, pa słovach Stojnieva, idzie pra pastupovaje hieapalityčnaje zrušeńnie krainy, mahčymaje viartańnie da starych enierhietyčnych zaležnaściej i bolš kanfliktnyja pavodziny ŭnutry ES.

«Ja miarkuju, što Radzieŭ u niejkim sensie pasprabuje stać «novym Orbanam», ale tolki ŭ častcy bolš prarasijskaj aryjentacyi. Pry hetym u jaho niama resursaŭ dla pabudovy takoj madeli. Orban stvaraŭ svaju sistemu doŭhija hady, što patrabuje vielizarnych resursaŭ i faktyčna zachopu dziaržavy, suprać čaho Radeŭ, prynamsi na słovach, vystupaje», — ličyć ekśpiert.

Bolš radykalnyja prarasijskija siły, pierš za ŭsio partyja «Adradžeńnie», pa apytańniach, hublajuć pazicyi. Mahčyma, častka ich vybarščykaŭ pierajšła da Radeva.

Heta nie aznačaje, što prarasijski zapyt źnik. Stojnieŭ apisvaje jaho jak bolš hłybokuju i staruju histaryčnuju iniercyju: «Jość maŭklivaja bolšaść, jakaja prarasijskaja — heta vielmi staraja ŭstojlivaja tradycyja».

Što ŭpłyvaje na vybary

Upłyŭ Rasii na vybary ŭ Bałharyi naŭrad ci mahčymy, śćviardžaje ekśpiert Aleh Bandarenka, jaki žyvie ŭ Rasii. Pavodle jaho źviestak, u rasijskim pasolstvie, akramia pasła Eleanory Mitrafanavaj, zaraz pracuje tolki jašče adzin čałaviek.

Inšyja ekśpierty nie biarucca kazać pra naŭprostavaje rasijskaje ŭmiašańnie ŭ hetyja vybary, ale adznačajuć prarasijskija naratyvy ŭ vybarčaj kampanii.

Jašče ŭ 2024 hodzie ŭ Bałharyi spyniła pracu sietka sajtaŭ, jakija raspaŭsiudžvali prarasijski kantent, raspavioŭ Bi-bi-si daśledčyk Dzimitar Vacaŭ. Pa słovach Vasiła Vialičkova, u krainie zastajucca resursy, jakija sistemna prasoŭvajuć prarasijskija naratyvy, uklučajučy pierakładnyja publikacyi rasijskich analityčnych centraŭ. U niekatorych vypadkach, dadaje jon, kaardynacyja bačnaja litaralna pa siekundach: adzin i toj ža materyjał ź identyčnym źmiestam źjaŭlajecca adrazu na 18 sajtach u adnu i tuju ž chvilinu.

Asnoŭnyja partyi-kandydaty ŭ takim nie zaŭvažanyja, ale ŭ Sensika ličać, što partyi-kankurenty — «Prahresiŭnaja Bałharyja», DPS i papulisckaja partyja «Jość taki narod» — kaardynujuć dziejańni ŭ sacyjalnych sietkach. Pryčym partyja «Jość taki narod» mierkavana vykarystoŭvaje botaŭ, piša vydańnie Factcheck.bg.

Kampanii ŭ padtrymku kandydataŭ na hetych vybarach, jak praviła, iduć nie praz aficyjnyja partyjnyja kanały, a praz šeruju zonu afilavanych akaŭntaŭ, hrup, staronak i psieŭdamiedyja, jakija nibyta vystupajuć u padtrymku kandydataŭ i partyj, śćviardžaje Vialičkaŭ. Samy vialiki abjom takich resursaŭ, pavodle źviestak Sensika, u «Prahresiŭnaj Bałharyi» i Radeva. U niekatorych vypadkach vykarystoŭvalisia akaŭnty miascovych hrup pa prodažy, naprykład, aŭtazapčastak ci ŭ minułym adkryta prarasijskija akaŭnty, zaŭvažyła bałharskaje vydańnie «Svabodna Točka».

Pavialičyć

Pa słovach Vasiła Vialičkava, paśla publikacyi dakłada Sensika TikTokcracy ŭ pačatku sakavika 2026 hoda, TikTok vydaliŭ šerah akaŭntaŭ, źviazanych z DPS, a ŭ fejsbuku «achopy šerahu akaŭntaŭ, čyjo ŭtrymańnie źviazana z «Prahresiŭnaj Bałharyjaj», DPS i HIERB, źnizilisia na 50—60%».

U paście ŭ fejsbuku za čatyry dni da hałasavańnia Radeŭ, nie nazyvajučy imionaŭ, raskrytykavaŭ «niekatoryja vydumanyja NKA», jakija «raspaŭsiudžvajuć sihnały pra sacsietki, nakiravanyja suprać «Prahresiŭnaj Bałharyi»».

Tym nie mienš, Sensika piša, što manipulacyi raźmierkavany pa ŭsim palityčnym śpiektry i nosiać unutrany charaktar — pa maštabach im daloka da Rumynii, dzie byli admienieny vynikaŭ vybaraŭ.

Akramia sacsietak jość i inšyja faktary ryzyki. U pieršuju čarhu, heta adsutnaść mašynnaha hałasavańnia: u krainie hałasy padličvajucca ŭručnuju, što moža pryvodzić da machinacyj.

Taksama była skaročana častka vybarčych učastkaŭ za miežami ES, u tym liku ŭ Turcyi, Vialikabrytanii i ZŠA, dzie pražyvaje značnaja bałharskaja dyjaspara.

Zachoŭvajecca i prablema padkupu vybarščykaŭ. MUS Bałharyi za hetuju vybarčuju kampaniju, jak piša vydańnie «Kapitał», kanfiskavała bolš za 1 młn jeŭra, pryznačanych dla kupli hałasoŭ. Havorka idzie prykładna pra 25 tysiač hałasoŭ — heta ekvivalentna 3‑4 mandatam u Narodnym schodzie.

Značna bolš surjoznaj prablemaj zastajecca nie naŭprostavy padkup, a vykarystańnie administracyjnaha resursu. Naprykład, jak raspaviadaje Stojnieŭ, adna z novych schiem machinacyj — «u maleńkim nasielenym punkcie čałaviek kuplaje sabie pradukty ŭ kramie i ničoha za ich nie płacić. Pradaviec atrymlivaje potym za heta hrošy, ale nie płacić ničoha klijentu». Stojnieŭ nazyvaje heta «śpiecyjalnymi adnosinami»: faktyčna za pradukty płaciać firmy, jakija padtrymlivajuć niejkuju partyju.

Raniej, jak raspaviadaŭ ekśpiert, ludziej padkuplali viečkami dla kansiervavańnia, jakija byli adzin čas u deficycie, i papularnymi ŭ Bałharyi miasnymi paŭfabrykatami. Hetaja prablema najbolš raspaŭsiudžana siarod ludziej, jakija žyvuć za rysaj biednaści.

• 0
• 0
• 0
• 1
• 1
• 1
• 0
• 0