Try viersii adnaho pravału: jak na parłamienckich vybarach u 1995‑m sutyknulisia Paźniak i Mackievič

Viasna 1995 hoda. Vybary ŭ Viarchoŭny Saviet — pieršyja parłamienckija vybary paśla prychodu da ŭłady Alaksandra Łukašenki. Kraina jašče nibyta žyvie pavodle starych praviłaŭ, ale nasamreč užo chutka pravalicca ŭ inšuju palityčnuju epochu. I mienavita ŭ hety momant u adnoj vybarčaj akruzie, Anharskaj, sustrakajucca dva čałavieki, jakija, zdavałasia b, znachodziacca pa adzin bok barykadaŭ, — Zianon Paźniak ad BNF i mietadołah Uładzimir Mackievič ad Abjadnanaj demakratyčnaj partyi (ADPB). Ale adzin idzie na vybary, kab pieramahčy, a druhi, jak sam paźniej skaža, — kab «daśledavać dziejańniem». U vyniku abodva prajhrajuć.

Dla kamandy BNF heta historyja pra ŭdar u śpinu i asłableńnie demakratyčnaha łahieru. Dla Mackieviča — historyja pra sprobu pravieryć realnaść na sabie i palityčnuju ślepatu tahačasnaj apazicyi. Dla lidara ADPB Alaksandra Dabravolskaha — prykład taho, jak ambicyi pieramahli supolnuju metu.

Vybary, jakija ŭłada faktyčna sarvała

U pačatku 1990‑ch Biełaruski narodny front na čale ź Zianonam Paźniakom byŭ siłaj, jakaja farmavała nacyjanalny palityčny paradak dnia: mova, simvolika, niezaležnaść, biełaruskaja dziaržaŭnaść. U Viarchoŭnym Saviecie 12‑ha sklikańnia frontaŭcy byli ŭ mienšaści, ale heta była mienšaść hučnaja, arhanizavanaja i ŭpłyvovaja.

Adnak užo ŭ 1994 hodzie adbyvajecca pierałom: na prezidenckich vybarach pieramahaje Alaksandr Łukašenka, jaki vielmi chutka ŭstupaje ŭ supraćstajańnie z parłamientam. Uviesnu 1995‑ha adbyvajecca refierendum pra movu, simvoliku i intehracyju z Rasijaj. I adnačasova ź im — vybary ŭ novy parłamient.

Pavodle acenak udzielnikaŭ, usia kampanija 1995 hoda była sarvanaja ŭładaj, u tym liku praz publičnuju pazicyju Łukašenki, jaki adkryta zajaŭlaŭ, što nie pojdzie hałasavać, bo «ŭsio roŭna padmanuć». Takija słovy nie mahli nie ŭdaryć pa jaŭcy.

Vynik byŭ razburalny: niedaskanałaść vybarčaha zakanadaŭstva pryviała da taho, što z-za nizkaj jaŭki vybarščykaŭ navat paśla dvuch turaŭ udałosia abrać tolki 119 deputataŭ (kali na ŭčastki prychodziła mienš za 50% vybarcaŭ, to ličyłasia, što vybary na akruzie nie adbylisia). Hetaha było niedastatkova dla farmiravańnia Viarchoŭnaha Savieta: pavodle zakona patrabavałasia jak minimum 174 mandaty — nie mienš za dźvie traciny ad poŭnaha składu ŭ 260 čałaviek. U bolšaści akruhaŭ hałasavańnie nie dało vyniku, druhija tury časta nie vyrašali ničoha, a paźniej daviałosia pravodzić davybary. U vyniku nivodnaha pradstaŭnika BNF u novy parłamient nie trapiła.

Siarhiej Navumčyk: Udzieł Mackieviča ŭ vybarach asłabiŭ Paźniaka

Najbolš rezkaja pazicyja adnosna tych padziej — u pradstaŭnikoŭ BNF. Deputat Viarchoŭnaha Savieta Biełarusi 12‑ha sklikańnia Siarhiej Navumčyk, jaki byŭ unutry hetaj palityčnaj kuchni, ličyć dziejańni ADPB biestałkovym udaram u śpinu:

«Vyłučeńnie kandydata ad adnoj demakratyčnaj partyi suprać lidara inšaj — heta ŭdar i suprać lidara, i nie ŭ mienšaj stupieni suprać samoj partyi. Vynik vybaraŭ časta vyrašajuć adzin-dva pracenty, navat niekalki dziasiatkaŭ hałasoŭ».

Pavialičyć

Tym bolš, što BNF i ADPB byli šmat u čym padobnyja. Naprykład, jany byli adzinyja ŭ kursie na dekamunizacyju i demakratyju, rynkavyja reformy, budaŭnictva dziaržaŭnych instytucyj. Byli peŭnyja razychodžańni ŭ pohladach na nacyjanalnaje Adradžeńnie i na adnosiny z Rasijaj, pry hetym ADPB nie padtrymała refierendumu 1995 hoda i asudziła źbićcio deputataŭ BNF. Ale ŭ hetych dvuch hulcoŭ byli dyjamietralnyja pohlady na ŭviadzieńnie pasady prezidenta: ADPB — za prezidenctva, BNF — za parłamienckuju respubliku.

Siarhiej Navumčyk zhadvaje: adnosiny pamiž BNF i Abjadnanaj demakratyčnaj partyjaj byli dalokija ad idealnych i da 1995 hoda. Napružańnie abvastryłasia jašče na prezidenckich vybarach 1994 hoda, kali ADPB padtrymała Šuškieviča, a BNF — svajho lidara Zianona Paźniaka. Tamu źjaŭleńnie ŭ adnoj akruzie kankurenta z taho ž demakratyčnaha łahieru vyhladała praciaham hetaha supraćstajańnia.

Ale, padkreślivaje jon, hałoŭnym voraham BNF byli nie ŭnutranyja sprečki, a dziaržaŭnaja i kamunistyčnaja mašyna.

«Asnoŭnym instrumientam zmahańnia ŭładaŭ suprać BNF byli nie alternatyŭnyja kandydaty dempartyj, a kandydaty ad kamunistyčnaj partyi, jakuju ŭznačalvaŭ Siarhiej Kalakin. Kamunisty vystavili svaich kandydataŭ pa ŭsich akruhach, dzie išli frontaŭcy, mieli i arhanizacyjnuju, i ideałahičnuju — praź dziaržaŭnyja ŚMI — padtrymku administracyi Łukašenki. Jany adpomścili BNF i Paźniaku asabista i za Kurapaty, i za Niezaležnaść», — kaža Navumčyk.

Raźbity elektarat i psichałahičny efiekt

Navumčyk pryznaje: kali hladzieć na suchuju aryfmietyku, nielha ŭpeŭniena skazać, što biez Mackieviča Paźniak staŭ by deputatam. Ale, pavodle jaho, vybary — heta nie tolki matematyka.

«U pieršym tury Paźniak vyjšaŭ na pieršaje miesca, ale nie nabraŭ patrebnych dla abrańnia 50%. Jahony asnoŭny kankurent-kamunist byŭ druhim, Mackievič — čaćviortym. Ja ciapier nie maju dakładnych ličbaŭ Paźniaka, ale, nakolki pamiataju, heta było mienš za 40%, tak što navat kali b i dadalisia «mackievičskija» 12%, lidar BNF moh i nie być abrany. Ale heta aryfmietyčna.

Adnak byŭ istotny psichałahičny momant, jaki, na moj pohlad, paŭpłyvaŭ na vyniki, — sama najaŭnaść alternatyŭnaha demakratyčnaha kandydata.

U druhim tury Paźniak byŭ na druhim miescy, na pieršaje vyjšaŭ kamunist, ale i jon nie nabraŭ patrebnych 50%. Nakolki ja mahu pryhadać tahačasnyja razmovy ŭ BNF, niekatoryja ličyli, što kali b u Paźniaka nie było kankurenta z demłahieru ŭ pieršym tury, heta nie rastruščyła b, nie demaralizavała b demakratyčny elektarat. Bo tyja, chto hałasavaŭ za Mackieviča, nie pajšli hałasavać na druhi tur, a kali b Mackieviča nie było, jany b prahałasavali za lidara BNF i ŭ pieršym tury, i ŭ druhim tury.

Nie viedaju, nakolki heta było realna dla druhoha turu. Bo druhi tur adbyvaŭsia paśla abviaščeńnia vynikaŭ tak zvanaha refierendumu pra movu, hierb i ściah, jakija byli mocnym udaram pa nacyjanalna śviadomaj častcy hramadstva. Ale toje, što ŭ pieršym tury najaŭnaść u lidara BNF apanienta z demłahieru, aproč raźbivańnia hałasoŭ, stvaryła admoŭny psichałahičny fon, — heta biassprečna. Peŭna ž, byli tyja, chto nie pryjšoŭ hałasavać užo na pieršy tur, padumaŭšy — a ci varta iści za vas hałasavać, kali vy pamiž saboj nie možacie damovicca?» — pierakanany Siarhiej Navumčyk. 

Pavialičyć

Jon padkreślivaje: udzieł Mackieviča ŭ vybarach adnaznačna paspryjaŭ asłableńniu Paźniaka i imknieńniu ŭładaŭ nie prapuścić lidara BNF u Viarchoŭny Saviet.

«Ale niezaležna ad jakich by ni było faktaraŭ ułady nie prapuścili b u novy Viarchoŭny Saviet nie tolki Paźniaka, ale i ŭvohule nivodnaha kandydata ad BNF. Heta była stratehičnaja meta ŭładaŭ. Kali b Mackieviča nie było, skarystali b niešta inšaje. Tak, jak u 1994 Maskva skarystała ambicyi «maładych vaŭkoŭ», jakija vyłučyli Łukašenku. Nie było b Hančara i Bułachava — znajšli b inšych. Nie varta zabyvać i pra falsifikacyi, ułady ich vykarystoŭvali napoŭnicu i na vybarach ŭviesnu, i na «davybarach» uvosień 95-ha.

Miž inšym, uvosień ADPB kankurentaŭ lidaram BNF nie vystaŭlała, jak i my im svaich nie vystaŭlali. Suprać Paźniaka ŭ Smarhoni išoŭ kamunist, i falsifikacyi tam byli tatalnyja. Tahačasny staršynia CVK Abramovič na pasiedžańni kamisii pryznaŭ ich najaŭnaść, navat zahadaŭ pieradać materyjały ŭ Hienprakuraturu, ale… zaćvierdziŭ vyniki vybaraŭ, i nieŭzabavie staŭ namieśnikam kiraŭnika prezidenckaj administracyi.

Praŭda, spadar Mackievič admaŭlaŭ najaŭnaść falsifikacyj, i asprečvaŭ słovy Vasila Bykava, što «vybary sfalsifikavanyja ad pačatku da kanca», zajaviŭšy, što ŭ Bykava niama dokazaŭ. U realnaści dokazy falsifikacyj u BNF byli litaralna pa kožnaj akruzie, dzie my mieli svaich kandydataŭ», — kaža Navumčyk. 

Mackievič: Jany nie mahli ŭjavić sabie nadychod fašyzmu

Uładzimir Mackievič ličyć, što prablema była značna hłybiejšaja i nie ŭ im. Dla jaho hałoŭnaje ŭ toj historyi nie pytańnie, u kaho kolki hałasoŭ jon zabraŭ, a jak u Biełarusi ŭ toj momant užo źmianiŭsia sam miechanizm vybaraŭ.

Niezadoŭha da vybaraŭ jon viarnuŭsia ŭ Biełaruś i apynuŭsia pobač z palitykaj jak kansultant Abjadnanaj demakratyčnaj partyi. Jon sprabavaŭ pierakanać svaich surazmoŭcaŭ: ich ujaŭleńnie pra palityčnuju rečaisnaść užo nie adpaviadaje tamu, što adbyvajecca nasamreč. Ale jaho, pavodle jahonych ža słoŭ, nie čuli.

Pavialičyć

«Heta ŭžo była inšaja kraina. Ale značnaja častka apazicyi hetaha prosta nie zaŭvažyła. Jany prosta nie mahli ŭjavić sabie nadychod fašyzmu. Pad tuju vybarčuju kampaniju ja napisaŭ tekst «Krasavickija tezisy». Jon źjaviŭsia paśla źbićcia deputataŭ frakcyi BNF u Viarchoŭnym Saviecie 12‑ha sklikańnia. I toje, što adbyłosia, było pakazalnym: usio prajšło amal cicha, biez sapraŭdnaj reakcyi hramadstva. Frakcyja BNF, viadoma, aburyłasia, ale ŭ cełym kraina heta prahłynuła.

Nichto nie ŭspryniaŭ hetaha jak sihnału. Chacia pa svajoj sutnaści heta nahadvała padpał Rejchstaha ŭ Hiermanii 1933 hoda — demanstracyju taho, što pieryjad adnosnaj svabody skončyŭsia. Časy Kiebiča, ź ich niedaskanałaj, ale ŭsio ž demakratyjaj, zastalisia ŭ minułym. Režym jašče nie byŭ aformleny kančatkova, ale jahonyja kontury ŭžo prajaŭlalisia: cisk na miedyja, biełyja plamy ŭ hazietach, vyciskańnie biznesu, pieršyja prykmiety kantrolu.

Palityki hetaha nie bačyli. Jany praciahvali žyć u iluzijach pačatku 90‑ch — u ŭjaŭleńni, što svaboda i niezaležnaść užo niezvarotnyja, što ŭsio dalej pojdzie samo saboj.

Ja hladzieŭ na heta inakš, jak analityk, sa śviežymi vačyma. I bačyŭ, što situacyja raźvivajecca ŭ supraćlehłym kirunku. Ale hety pohlad byŭ niepapularny, jon išoŭ nasupierak ahulnamu nastroju. I ŭ hetym trahiedyja taho času: my prapuścili momant, kali jašče niešta možna było źmianić».

«Kali ty taki razumny — idzi sam»

Udzielničać u parłamienckich vybarach Mackievič vyrašyŭ nie tamu, što maryŭ pra mandat, a tamu, što chacieŭ pravieryć ułasnuju hipotezu na praktycy:

«Ščyra kažučy, ja sam nie źbiraŭsia iści ŭ deputaty. Ja tolki kala hoda jak viarnuŭsia ŭ Minsk, zajmaŭsia analitykaj i ŭvohule ličyŭ, što maja sprava — heta reforma adukacyi. Ale toje, što ja bačyŭ, vielmi mocna razychodziłasia z ujaŭleńniami apazicyjnych palitykaŭ i analityčnych centraŭ. Mnie zdavałasia, što ich acenki paviarchoŭnyja, nieprafiesijnyja, što jany prosta nie razumiejuć, što adbyvajecca.

Ja sprabavaŭ heta tłumačyć, u tym liku Abjadnanaj demakratyčnaj partyi, jakoj kiravaŭ Alaksandr Dabravolski. Ale mianie drenna čuli. I ŭ niejki momant mnie faktyčna skazali: kali ty taki razumny — davaj tady pojdzieš u deputaty sam i zojmiešsia palitykaj.

Ja pahadziŭsia. Ale nie jak palityk, a jak analityk, jaki choča pravieryć svaju hipotezu».

Pry hetym, pavodle słoŭ Mackieviča, jon adrazu prasiŭ nie aby-jakuju akruhu, a samuju składanuju — tuju, dzie išli hałoŭnyja palityčnyja fihury. Jon nazyvaje try proźviščy: Paźniak, Šuškievič, Karpienka.

«Ja śpiecyjalna paprasiŭ akruhu z samymi mocnymi kandydatami — tam, dzie išli vidavočnyja favaryty. Bo, pavodle majoj acenki, nivodzin ź ich nie pavinien byŭ atrymać dastatkovaj padtrymki: jany ŭžo hublali papularnaść, choć sami hetaha nie ŭśviedamlali.

Mnie nie pavieryli. Ale ŭ vyniku dali mienavita akruhu Paźniaka. Nasamreč, mnie było b navat cikaviej iści suprać Šuškieviča. Ale Alaksandr Dabravolski i kiraŭnictva partyi nie chacieli kanfliktavać ni ź im, ni z Karpienkam.

Ź Zianonam Paźniakom situacyja vyhladała inakš: supracoŭnictva pamiž BNF i Abjadnanaj demakratyčnaj partyjaj i biez taho było napružanym. Da taho ž usie byli ŭpeŭnienyja, što Paźniak u svajoj akruzie ŭsio roŭna pieramoža.

I tak dumali nie tolki ŭ partyi. Tak dumali i biznesmieny, ź jakimi ja tady pracavaŭ jak biznes-kansultant. Ja chacieŭ atrymać dapamohu, hrošy na svaju kampaniju. Usie, da kaho ja źviartaŭsia, kazali: «Nu ty što, varjat? Paźniak tam adnaznačna pieramoža».

U vyniku ja pravioŭ kampaniju faktyčna za ŭłasnyja hrošy. Partyja dapamahła minimalna — razdrukavali niekalki ŭlotak. Usio astatniaje — heta była praca vałancioraŭ: studentaŭ, aśpirantaŭ, kaleh», — zhadvaje Uładzimir Mackievič. 

Adznačym, što ŭ adnoj sa svaich knih Mackievič tłumačyŭ svaju tahačasnuju łohiku trochi inačaj: «Jak daśledčyk, aŭtar razumieŭ, što akruha vielmi zručnaja, bo šancy Paźniaka na vychad u druhi tur vielmi vialikija, ale šancaŭ na pieramohu [Paźniaka] ŭ druhim tury niama nijakich. Vychad aŭtara ŭ druhi tur byŭ by ciažkaj zadačaj, zatoje potym usio stanaviłasia praściej».

Mackievič piša tut pra siabie ŭ treciaj asobie

Vyhladaje, što Mackievič spadziavaŭsia u ideale praskočyć razam z Paźniakom u druhi tur z druhoha miesca. A ŭ druhim tury skarystacca admoŭnym rejtynham Paźniaka i, sabraŭšy hałasy jaho nienaviśnikaŭ, pieramahčy. Adnak nie atrymałasia. Mackievič atrymaŭ tolki čaćviortaje miesca.

Pavialičyć

«My nie razvalili kampaniju, a ažyvili jaje»

Na zaŭvahu, što jahony ŭdzieł moh adciahnuć hałasy ŭ Paźniaka i pieraškodzić jamu ŭ vybarach, Mackievič adkazvaje: na jaho dumku, mienavita jahonaja kampanija i nadała toj akruzie dynamiku.

«Kali b nie my, kampanija BNF u toj akruzie, chutčej za ŭsio, prajšła b davoli ścipła. A tak my vychodzili ź pikietami, viali aktyŭnuju ahitacyju, i štab Paźniaka taksama byŭ vymušany ŭklučacca. U vyniku atrymałasia situacyja: dźvie kamandy, dva kandydaty, ale faktyčna z adnym i tym ža paradkam dnia. Ale navat kali skłaści hałasy za Zianona Paźniaka i maje, pavodle aficyjnych vynikaŭ jany ŭsio roŭna nie davali nieabchodnych 50% plus adzin. Da taho momantu Zianon Paźniak užo nie mieŭ toj padtrymki i toj pieravahi na svajoj akruzie, jakuju mieŭ na pieršych vybarach, jahonaja papularnaść padała.

Toje ž paćvierdzili i nastupnyja, śniežańskija vybary, kali jon bałatavaŭsia ŭ Smarhoni — i znoŭ biezvynikova. Tady nivodzin kandydat ad BNF nie prajšoŭ u parłamient. Palityčnaja situacyja źmianiłasia, i byli patrebnyja novyja ludzi, novyja padychody. Mienavita z hetym razumieńniem ja ŭdzielničaŭ u stvareńni Abjadnanaj hramadzianskaj partyi.

My pracavali z kandydatami, sprabavali vybudavać inšuju łohiku ŭdziełu ŭ vybarach. I ŭ niejkim sensie heta dało vynik: u Viarchoŭnym Saviecie 13‑ha sklikańnia ŭsio ž udałosia sfarmiravać chacia b adnu apazicyjnuju frakcyju. U tych umovach heta ŭžo było niešta».

Libierałam z Abjadnanaj hramadzianskaj partyi — jakaja była stvoranaja na asnovie Abjadnanaj demakratyčnaj — sapraŭdy ŭdałosia stvaryć frakcyju «Hramadzianskaje dziejańnie» z 15 deputataŭ. Svaju maleńkuju frakcyju ŭtvaryli i sacyjał-demakraty. Hetyja dźvie apazicyjnyja siły ŭ 1996 hodzie stanuć roščynaj dla niečakanaha aljansu z daminujučymi ahrarnikami i kamunistami ŭ sprobie spynić spaŭzańnie krainy da dyktatury.

Mackievič adznačaje, što vyniki hałasavańnia byli dla jaho paćvierdžańniem — vybary ŭžo tady falsifikavalisia. Zaŭvahu Siarhieja Navumčyka ab tym, što jon admaŭlaŭ raniej falsifikacyi, Mackievič nazyvaje pamyłkovaj interpretacyjaj jahonych słoŭ. Ale hałoŭnaje, na jaho dumku, nie ŭ samich falsifikacyjach. 

«Reč u tym, što ŭ toj momant pačynaŭ farmavacca inšy miechanizm. Dziaržava atrymlivała mahčymaść kantralavać vybary zadoŭha da dnia hałasavańnia — praź miedyja, simvaličnuju prastoru, hrošy. Apazicyjnych kandydataŭ možna było prosta pierakryć ekanamična, infarmacyjna, arhanizacyjna, tak, što da biuleteniaŭ sprava ŭžo nie dachodziła jak da sapraŭdnaj kankurencyi.

Tamu maja teza była ŭ tym, što vybary stanoviacca niesapraŭdnymi nie tolki praz falsifikacyi. Ich možna sarvać i biez pramoha padmanu ŭ dzień hałasavańnia praz kantrol nad usim pracesam. Mienavita heta — jak heta adbyvajecca, jak pracuje sistema — ja i chacieŭ zrazumieć praz svoj udzieł. Heta i było majo daśledavańnie dziejańniem», — kaža Mackievič.

Alaksandr Dabravolski: Heta była pamyłka

U Alaksandra Dabravolskaha svajo bačańnie tych padziej. Na pytańnie, navošta jaho partyja vyłučyła Mackieviča na akruhu Paźniaka, jon adkazvaje bolš pryziemlena, čym Navumčyk i Mackievič:

Pavialičyć

Alaksandr Dabravolski. Fota: Naša Niva

«U 1995 hodzie byli pieramovy pra padzieł akruhaŭ pamiž kandydatami ad demakratyčnych partyj. Damovicca nie ŭdałosia. BNF vyłučyŭ svaje kandydatury pa šmatlikich akruhach, u tym liku i pa majoj. U nas była haračaja dyskusija, što rabić. U toj čas u nas išoŭ praces abjadnańnia z Hramadzianskaj partyjaj, i my kansultavalisia ź imi. Ja asabista ličyŭ kiepskaj idejaj vyłučać kandydata pa akruzie Paźniaka, choć mnie pryvodzili prykład majoj akruhi, dzie ja raniej pieramoh na vybarach u Viarchoŭny Saviet SSSR. Ale Mackievič nastojvaŭ, i bolšaściu hałasoŭ jaho vyłučyli kandydatam.

Toj prykład pakazvaje, što pieravaha ambicyj nad imknieńniem da supolnych metaŭ da dabra nie viadzie. Ja nieadnojčy kazaŭ, što kab u Viarchoŭnym Saviecie ŭ 1996 hodzie, akramia nas, byli deputaty ad BNF, to šancaŭ na impičmient było b značna bolš».

Hieroj pierabudovy, ale nie palityk novaj epochi?

Sam Mackievič pry hetym nie admaŭlaje značeńnia Paźniaka: 

«Ja ŭsprymaŭ Paźniaka jak hieroja pierabudovy, jak adnaho z klučavych ludziej u pačatku biełaruskaj niezaležnaści. I toje, što zrabiła frakcyja BNF u Viarchoŭnym Saviecie 12‑ha sklikańnia, — heta sapraŭdy podźvih: u poŭnaj mienšaści jany zdoleli ŭpłyvać na pravilnyja rašeńni, faktyčna vieści za saboj hety razhubleny, nierašučy parłamient».

Ale, na jaho dumku, zorka Paźniaka zakaciłasia ŭžo ŭ 1992 hodzie, kali nie ŭdałosia damahčysia vybaraŭ novaha składu Viarchoŭnaha Savieta:

«Bo situacyja była absurdnaja: kraina ŭžo niezaležnaja, a parłamient — jašče saviecki, abrany jak rehijanalny orhan u składzie SSSR. Jon byŭ niepracazdolny, nieadekvatny realnaści, i tolki dziakujučy BNF u im jašče niešta ruchałasia.

I voś u toj momant, na piku papularnaści, nie zdaryŭsia hałoŭny krok — pierazahruzka ŭłady. Paśla hetaha ŭsio pajšło na spad. Rejtynhi Paźniaka pačali padać, suprać BNF razharnułasia sistemnaja antykampanija — z boku starych kamunistyčnych struktur, śpiecsłužbaŭ, miedyja.

Pavialičyć

Pry hetym ja zaŭsiody staviŭsia da Paźniaka ź vialikaj pavahaj jak da ideołaha. I šmat u čym jahonyja pohlady mnie blizkija i siońnia. Ale jak palityk jon, na moj pohlad, akazaŭsia nie całkam adpaviedny toj realnaści. Palityka patrabuje nie tolki pryncypovaści, ale i hnutkaści, umieńnia hulać składanuju hulniu, časam iści na kampramisy.

Paźniak — inšy. Jon pryncypovy, niepachisny, pramy. I mienavita heta robić jaho mocnym ideołaham, ale adnačasova — składanym, niemejnstrymnym palitykam».

Dla adnaho — dośvied. Dla inšych — ekzistencyjny momant

Mackievič nie chavaje: svoj udzieł u vybarach jon ličyć plonnym. Pavodle jaho, mienavita na padstavie taho dośviedu jon paźniej sfarmulavaŭ kancepcyju troch pakaleńniaŭ palittechnałohij i inakš pačaŭ hladzieć na ŭsie nastupnyja kampanii.

«Hałoŭnaje, što mnie daŭ 1995 hod, heta razumieńnie: palityka nie tłumačycca tolki rejtynhami, sacyjałohijaj abo žadańniami samich palitykaŭ. Najbolš dakładnuju karcinu daje tolki daśledavańnie dziejańniem — kali ty ŭnutry pracesu i bačyš, jak jon pracuje nasamreč», — kaža Uładzimir Mackievič.

Siarhiej Navumčyk hladzić na heta pad inšaj optykaj: dla Mackieviča heta było daśledavańnie, ekśpierymient, a dla BNF heta byŭ momant, kali vyrašaŭsia los krainy.

Pavialičyć

«Uładzimir Mackievič sam nazyvaŭ svoj udzieł u vybarach «daśledavańniem dziejańniem» i ličyŭ hety ekśpierymient udałym. A dla nas vybary byli nie ekśpierymientam. Na ich vyznačalisia nie losy kankretnych palitykaŭ, i navat nie budučynia demakratyi, a los biełarusaŭ jak nacyi.

1994—95 hady mieli dla krainy ekzistencyjny charaktar: albo Biełaruś budzie niezaležnaj, a dla hetaha treba jak dalej dystancyjavacca ad Rasii, albo jana budzie z Rasijaj, a značyć, jaje suverennaść budzie źmianšacca, a biełarusy apynucca pad pahrozaj źniknieńnia jak nacyja.

Vasil Bykaŭ tady zaklikaŭ hramadstva, demakratyčnyja partyi abjadnacca vakoł Biełaruskaha Narodnaha Frontu, jaki niaŭchilna abaraniaŭ nacyjanalnyja intaresy. Ja i siońnia pierakanany, što tady BNF na čale z Paźniakom byli adzinaj palityčnaj siłaj, zdolnaj paśladoŭna pravodzić palityku budaŭnictva niezaležnaj dziaržavy i, što asabliva važna, — adzinaj, zdolnaj supraćstajać nacisku Rasii. Pryčym u toj čas takoje supraćstajańnie nie vyklikała b uvod rasiejskich tankaŭ, Biełaruś usio ž nie Čačnia. Heta byŭ šaniec, ale jon byŭ stračany: lidary dempartyj, chacia niaźmienna vykazvali pavahu Bykavu, na žal, nie prysłuchalisia da jaho.

Miž inšym, tady niekatoryja demakraty, jakija prajšli ŭ VS-13, kpili z nas, što, maŭlaŭ, BNF paciarpieŭ skryšalnuju parazu. Užo nie pryhadaju, kamu kankretna, ale ja tady skazaŭ: «Pačali z nas, nastupnymi budziecie vy». Tak jano i zdaryłasia — ad 1996 hoda nivodny ź ich bolš nie byŭ prapuščany ŭ «parłamient».

Ci źmianiŭ by Paźniak historyju 1996-ha?

A što było b, kali b Zianon Paźniak usio ž trapiŭ u Viarchoŭny Saviet 13‑ha sklikańnia? Ci moh jon paŭpłyvać na hałoŭnuju palityčnuju dramu taho času — sprobu impičmientu Alaksandra Łukašenki ŭ 1996 hodzie?

Tut viersii znoŭ razychodziacca.

Pavialičyć

Siarhiej Navumčyk upeŭnieny: prysutnaść BNF u parłamiencie była pryncypovaj. Paśla vybaraŭ frontaŭcaŭ u zale nie było, i častka demakratyčnych deputataŭ spačatku šukała kampramisu z Łukašenkam, sprabavali damovicca ź im, u adroźnieńnie ad BNF, jaki, pavodle jaho, iluzij nie mieŭ nikoli.

Heta, na jaho dumku, i stała fatalnaj roźnicaj. Pakul adny jašče vieryli ŭ mahčymaść damovy, čas pracavaŭ suprać ich. Da idei impičmientu deputaty pryjšli tolki ŭ žniŭni — kali, pa sutnaści, było ŭžo pozna.

Kulminacyjaj staŭ listapad 1996 hoda i tak zvanaje načnoje pahadnieńnie, kali Siamion Šarecki i Valer Cichinia padpisali damovu z Łukašenkam ab spynieńni pracedury impičmientu.

Pry tym, padkreślivaje Navumčyk, sam impičmient byŭ realny.

«Mnohija ŭzhadvajuć, jak napiaredadni hetaha Łukašenka vystupaŭ pa telebačańni ź vidavočnym chvalavańniem — u jaho dryželi ruki. Šarecki paźniej zajaŭlaŭ, što kamandziry vajskovych padraździaleńniaŭ kazali: kali impičmient budzie abvieščany, jany hatovyja «dastavić Łukašenku ŭ łancuhach».

Ale ŭ apošni momant u hulniu ŭmiašałasia Maskva. U Minsk prylacieli vysokapastaŭlenyja rasijskija čynoŭniki — kramloŭski desant, jaki, pa słovach Navumčyka, faktyčna vyratavaŭ Łukašenku.

I mienavita tut jon uvodzić Paźniaka — jak fihuru, jakaja mahła pavieści siabie inakš:

«Praź niekalki hadoŭ u Prazie Šarecki sam pryznavaŭsia: «Mnie patelefanavaŭ Jelcyn! Vy razumiejecie — Jelcyn!» Tady adzin z prysutnych, piśmieńnik Uładzimir Arłoŭ, skazaŭ: «Paźniak by hetaha Jelcyna pasłaŭ by na…». I heta, pa sutnaści, adlustroŭvaje roźnicu ŭ pavodzinach.

U 1996 hodzie ja sam pytaŭsia ŭ Paźniaka, što b jon zrabiŭ, kali b byŭ tam. Jon adkazaŭ: «Ja b prosta vyciahnuŭ Šareckaha za kaŭnier z-za stała. Fizična». I, ščyra kažučy, ja nie sumniajusia, što jon by tak i zrabiŭ. Ni Kalakin, ni Karpienka na takoje nie pajšli b. A Paźniak — moh.

Ja časta čytaju, što kali b Paźniak nie pajechaŭ u emihracyju, impičmient by adbyŭsia. Nie, prysutnaści Paźniaka prosta ŭ Biełarusi było niedastatkova. Načnoje pahadnieńnie było b sarvanaje tolki ŭ tym vypadku, kali b Paźniak byŭ u pamiaškańni, a być jon tam moh tolki kali b mieŭ deputacki status».

Uładzimir Mackievič bačyć situacyju inakš. Jon nie admaŭlaje roli asoby ŭ palitycy, ale nastojvaje: sistema ŭžo była takoj, što navat mocnaja fihura sama pa sabie nie mahła harantavana štości źmianić.

Jon adznačaje: u parłamiencie i biez taho byli ludzi, jakija zmahalisia za impičmient — Viktar Hančar, Hienadź Karpienka, inšyja deputaty. Išła baraćba za kožny hołas. Ale vyrašalny złom adbyŭsia na ŭzroŭni sistemy — pad ciskam Maskvy i ŭnutranych kampramisaŭ.

Bolš za toje, Mackievič ličyć, što hałoŭnaja pamyłka była ŭ inšym: deputaty nie puścili ludziej z płoščy ŭ budynak Viarchoŭnaha Savieta, kab abaranić jaho.

«Ja liču, što mienavita ŭ 1996 hodzie ŭ Biełarusi moh adbycca pieršy Majdan. Kali b u krytyčnuju noč ludzi nie prosta stajali zvonku i razychodzilisia, a zaniali budynak. Ale deputaty na heta nie pajšli», — kaža jon.

I tamu robić vysnovu: Paźniak moh by niešta źmianić, ale nie abaviazkova vyrašyć usio.

Važna adznačyć: Stanisłaŭ Šuškievič i Hienadź Karpienka, suprać jakich Uładzimir Mackievič taksama byŭ hatovy vystupić, u svaich minskich akruhach tady ŭ 1995 hodzie ŭsio ž pieramahli. Ci heta było tamu, što demakratyčny elektarat u tych akruhach ad pačatku nie byŭ raskołaty? Ci tamu, što kandydaty-centrysty mieli lepšy rejtynh za Paźniaka? Adkazu na hetaje pytańnie niama.

• 7
• 1
• 3
• 5
• 0
• 2
• 3
• 0