Pierakład fantastyčnaj litaratury i kampjutarnych hulniaŭ na biełaruskuju movu doŭhi čas zastavaŭsia chaatyčnym polem. Z 1999 hoda, kali źjaviłasia pieršaja biełaruskamoŭnaja hulnia «Mensk», łakalizatary čaściej za ŭsio pracavali izalavana, ihnarujučy dośvied papiarednikaŭ. U vyniku fentezi pa-biełarusku akazałasia zaśmiečana kalkami z ruskaha hiejmierskaha žarhonu i štučnymi navatvorami.
Kab razarvać hetaje koła, hrupa entuzijastaŭ stvaryła «Dapamožnik dla pierakładčykaŭ fentezi». Aŭtary pastavili pierad saboj zadaču vypracavać adzinuju terminałahičnuju sistemu, abapirajučysia nie na ruskija abo polskija pierakłady, a na aŭtentyčnyja krynicy — leksiku časoŭ Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i Rečy Paspalitaj (Histaryčny słoŭnik biełaruskaj movy), ajčynny falkłor, dyjalektnyja słoŭniki i tvory kłasikaŭ.
U žniŭni 2026 hoda prajekt atrymaŭ fundamientalnaje abnaŭleńnie (viersija 0.4). Raspracoŭščyki zaviaršyli maštabny raździeł «Biestyjaryj», pryśviečany kłasifikacyi mifałahičnych istot, a taksama kardynalna pierapisali tłumačeńni pra paŭstałych ź miortvych i dadali vializny analityčny dadatak pa prablemie pierakładu dwarves i gnomes.
Družyny pryhodnikaŭ
Lubaja rolevaja hulnia (RPG) pačynajecca z bazy. U anhłamoŭnaj tradycyi, u tym liku ŭ Dungeons & Dragons, piersanažy hulcoŭ — heta šukalniki pryhod (adventurer), jakija abjadnoŭvajucca ŭ hrupu (party).
U biełaruskim rolevym asiarodździ ruskaje słova priklučieniec šyroka viadoma jašče z pačatku 2000-ch. Akramia naturalnaha šukalnika pryhod, aŭtary dapamožnika znajšli dakładny, arhaničny i ŭžo isnujučy adpaviednik — pryhodnik. Hetaje słova sustrakajecca ŭ movie biełaruskich pavajennych emihrantaŭ — Janki Juchnaŭca, Zory Kipiel, Łarysy Hienijuš, Kastusia Akuły, a taksama ŭ litaraturny časopisach, i ŭžo trapiła ŭ hramatyčnuju bazu Instytuta movaznaŭstva.
U svaju čarhu dla anhlijskaha słova party ŭ kantekście siaredniaviečnaha ci fentezijnaha śvietu najlepšymi adpaviednikami pryznany słovy družyna abo źviaz. Histaryčny termin «družyna» ŭ Tłumačalnym słoŭniku biełaruskaj movy aznačaje nie tolki vojska kniazia, ale i dobraachvotnaje abjadnańnie ludziej, stvoranaje z peŭnaj metaj, što idealna kładziecca na łohiku rolevych hulniaŭ.
Pierahledzieć daviałosia i pierakład hałoŭnaha instrumienta hulcoŭ — dice. U sučasnym maŭleńni zamacavalisia słovy «kubiki» i navat ekzatyčnaje «cyrki». Apošniaje pryjšło z «Biełaruska-ruskaha słoŭnika» 1925 hoda, dzie aznačała nadkapytnuju kostku kania (babku), jakoj hulali ŭ narodnuju hulniu. Adnak D&D vykarystoŭvaje nie tolki kłasičnyja kuby (k6), ale i šmathrańniki: tetraedry, ikasaedry i dadekaedry. Nazyvać dvaccacihrańnik «kubikam» nie zusim pravilna, tamu adziny dakładny termin, jaki achoplivaje ŭsie formy — ihralnyja kości.
Akramia taho ŭdakładnieńnia patrabavali i mnohija abstraktnyja charaktarystyki piersanažaŭ. Tak, raspaŭsiudžany D&D-termin proficiency (u ruskim pierakładzie «mastierstvo» abo «vładienije») biełaruskija aŭtary prapanujuć pierakładać jak spraktykavanaść — zdolnaść i vopyt u peŭnaj halinie, što likviduje błytaninu z vałodańniem majomaściu.
A psichałahičny termin bonds, jaki pakazvaje emacyjnuju poviaź piersanaža z peŭnymi idejami ci ludźmi, łakalizujecca jak pryviazanaści. Pry hetym daśledčyki śviadoma admovilisia ad pramoha słoŭnikavaha adpaviednika «vuzy». Niahledziačy na toje, što hetaje słova dobra pieradaje dvajny sens paniaćcia (toje, što adnačasova źviazvaje i abmiažoŭvaje), u biełaruskaj movie jano praktyčna nikoli nie ŭžyvajecca samastojna.
Čamu mahija pa-biełarusku — heta nie tak prosta
U adroźnieńnie ad zbroi ci daśpiechaŭ, jakija majuć realnyja histaryčnyja pratatypy, mahičnaja terminałohija ŭ fentezi-hulniach pazbaŭlena ŭzhodnienaści i tradycyjnaści. Heta dazvalaje stvarać terminasistemu z nula, kirujučysia vyklučna łohikaj biełaruskaha słovaŭtvareńnia. Hałoŭnaj prablemaj pry pierakładzie mahičnych sistem źjaŭlajecca pošuk dakładnaha adpaviednika dla bazavaha anhlijskaha nazoŭnika spell.
Anhlijskaje słova spell pachodzić ad praindajeŭrapiejskaha korania *(s)pel- (‘to tell' — havaryć). Abapirajučysia na heta, słoŭniki časta prapanujuć pierakład «zamova» (ad słova «mović»). U tradycyjnym sensie zamova — heta mahičnyja słovy, nadzielenyja čaroŭnaj siłaj. Adnak vykarystańnie hetaha termina ŭ rolevych hulniach kštałtu Dungeons & Dragons ci videahulniach absalutna niekarektnaje.
U hulniavych miechanikach spell najčaściej abaznačaje nie vierbalnaje (słoŭnaje) zaklinańnie, a luby mahičny efiekt. Mnohija čary (naprykład, Hypnotism — hipnatyčny pozirk, Wraithform — paŭmateryjalnaść, Invisibility to Animals — niabačnaść dla žyvioł) naohuł nie patrabujuć vymaŭleńnia mahičnaj formuły. Adpaviedna, termin «zamova» padychodzić vyklučna dla abaznačeńnia vierbalnaha składnika čaradziejstva (verbal component), ale nie samoha mahičnaha akta.
Druhi papularny błok terminaŭ utvarajecca ad korania -kla- (zaklaćcie, zaklon, zaklinańnie). Adnak hetyja słovy etymałahična źviazanyja z «klatvaj», jakaja zaŭsiody pramaŭlajecca ŭhołas, što znoŭ viartaje da prablemy abaviazkovaha vierbalnaha kampanienta. Akramia taho, «zaklaćci» ŭ biełaruskaj mifałohii čaściej asacyjujucca sa škodnasnaj siłaj abo pastajannym (doŭhatryvałym) mahičnym efiektam.
Zychodziačy z hetaha, aŭtary dapamožnika prapanujuć nastupnaje raźmiežavańnie, jakoje histaryčna supadaje z terminałohijaj kalekcyjnaj kartačnaj hulni Magic: The Gathering (1993):
- Čáry (spell) i čaraváć / začaraváć (cast a spell) — vykarystoŭvajucca dla mahičnych efiektaŭ, jakija źjaŭlajucca imhniennymi abo abmiežavanymi ŭ časie (źnikajuć sami pa sabie).
- Zaklon / zakláćcie (enchantment) i zaklaści / zaklináć (enchant) — vykarystoŭvajucca dla pastajannych, doŭhatryvałych mahičnych efiektaŭ, jakija nadzialajuć abjekt novymi ŭłaścivaściami abo iluzijami na niavyznačany termin.
- Praklon / prakláćcie (curse) — vyklučna złatvorny mahičny efiekt.
Praces čaradziejstva (to cast a spell) patrabuje dakładnaha vykarystańnia dziejasłovaŭ. Dapuščalnymi i naturalnymi dla biełaruskaj movy źjaŭlajucca formy načaravać (naprykład, vohnienny šar), nasłać / nasyłać čary, napuścić / napuskać na kahości.
Pry hetym papularny vyraz «nakłaści čary» źjaŭlajecca paźniejšaj (paśla 1990‑ch hadoŭ) kalkaj z ruskaj movy (nałožiť proklatije / zaklatije) i nie rekamiendujecca da ŭžyvańnia.
Dla dziejańnia, advarotnaha čaravańniu (dispel magic — raśsiejvańnie mahii), znojdzieny idealny marfałahičny adpaviednik. Pakolki anhlijskaje słova ŭtvorana pa madeli di- + spell, biełaruski anałah utvarajecca pa tojesnaj schiemie — adčaravać (ad— + čaravać).
U anhłamoŭnych rolevych sistemach karystalniki mahii majuć vyraznuju hradacyju, jakuju časta hublajuć pry pierakładach. Biełaruski dapamožnik prapanuje nastupny padzieł:
- Mah (wizard, mage, magician) — navukoviec, jaki atrymlivaje siłu vyklučna praz vyvučeńnie tajemnych viedaŭ, praktyku i čytańnie mahičnych knih (hrymuaraŭ).
- Čaraŭník (sorcerer) — nośbit mahii, daravanaj jamu ad naradžeńnia praz ekzatyčny radavod abo ŭpłyŭ nieviadomych sił. Hetaj mahii niemahčyma navučycca, jana sama vybiraje nośbita.
- Viadźmár / viadźmárka (warlock / witch) — toj, chto atrymlivaje siłu praz zaklučeńnie dahavora (pakta) z mahutnaj inšaśvietnaj istotaj (patronam).
- Śviatár (cleric) — toj, kamu siłu doryć božyšča. Słova, darečy, prydumanaje Vacłavam Łastoŭskim. Dla abaznačeńnia žracoŭ Ciomnych Sił (dark cleric, evil priest) daśledčyki prapanujuć vykarystoŭvać redkaje, ale trapnaje emihranckaje słova ciamnár — u 1950 hodzie Anton Adamovič pad kryptanimam S. Chizma vydaŭ brašuru «Kala «śviataroŭ» i «ciemnaroŭ».
- Zaklikálnik (evoker, invoker) — pradstaŭnik škoły Zaklikańnia, jaki zdolny manipulavać enierhijami i stvarać niešta ź ničoha, naprykład, mahičnyja strały ci małanki.
Materyjalnym nośbitam čaraŭ u hulniach čaściej za ŭsio vystupaje spell scroll. U biełaruskich pierakładach hetaje słova časta pamyłkova pieradajuć jak «suvoj». Adnak tłumačalnyja słoŭniki biełaruskaj movy nie fiksujuć u słova «suvoj» značeńnia 'pradmiet, skručany trubkaj, abo rukapis u vyhladzie stužki'. Adzina pravilnymi varyjantami źjaŭlajucca skrutak z čarami abo archaizm źvitak z čarami.
Unifikacyja zakranuła i nazvy mahičnych škoł. Naprykład, škoła Abjuration (achoŭnyja čary, stvareńnie mahičnych barjeraŭ, vyhnańnie sutnaściaŭ) nie moža pierakładacca łacinizmam «abjuracyja» ci kalkaj «adklaćcie». Hruntujučysia na sutnaści dziejańniaŭ hetaj škoły, jana atrymała nazvu Zaścierahańnie, a jaje adepty — zaścierahalniki.
Škoła Divination, čyje adepty daviedvajucca sakrety, čytajuć dumki i pradkazvajuć budučyniu, nie moža nazyvacca «Varažboj». U biełaruskaj histaryčnaj i litaraturnaj tradycyi «varažyć» aznačaje vyklučna pradkazańnie budučaha ci minułaha. Tamu dla hetaj škoły zaćvierdžany termin Viaščunstva, jaki achoplivaje atrymańnie lubych patajemnych viedaŭ samymi roznymi sposabami, a adepty nazyvajucca vieščunami.
Arsienały Vialikaha Kniastva Litoŭskaha dla biełaruskamoŭnaha fentezi
Adnoj z samych raspaŭsiudžanych prablem pry łakalizacyi rolevych hulniaŭ źjaŭlajecca adaptacyja nazvaŭ chałodnaj zbroi. Kali rannija redakcyi Dungeons & Dragons jašče abapiralisia na realnuju jeŭrapiejskuju historyju, to sučasnyja viersii sistemy pajšli šlacham maksimalnaha spraščeńnia, źvioŭšy bahaty arsienał da ŭmoŭnych «doŭhich miačoŭ» i «bajavych siakier».
Kab paźbiehnuć vykarystańnia štučnych fentezijnych nieałahizmaŭ, aŭtary biełaruskaha dapamožnika źviarnulisia da realnaj materyjalnaj kultury Vialikaha Kniastva Litoŭskaha XIV—XVII stahodździaŭ. Bazaj dla terminałahičnaj sistemy stali navukovyja pracy ajčynnych historykaŭ-miedyjavistaŭ Juryja Bochana i Mikałaja Płavinskaha.
Mnohija vidy zbroi, jakija sučasnyja hulcy ličać vyklučna fentezijnymi, mieli dakładnyja histaryčnyja anałahi i ŭłasnyja nazvy na našych ziemlach.
Anhlijski termin war pick časta pamyłkova pierakładajuć jak raznavidnaść bajavoha mołata. Nasamreč heta klaviec — udarnaja zbroja, hałoŭnym elemientam jakoj byŭ nie abuch, a zahnutaja ŭniz zavostranaja dziuba. Mienavita hetaja dziuba dazvalała prabivać płaścinisty daśpiech i rabiła klaviec nadzvyčaj efiektyŭnym srodkam baraćby ź ciažkaj kavaleryjaj u vojsku VKŁ.
Dreŭkavaja zbroja glaive, jakaja ŭjaŭlała saboj vialiki adnabakovy nož na doŭhim dziaržańni, dakładna łakalizujecca histaryčnym terminam hlevija. U svaju čarhu fauchard — zbroja, što pachodzić ad zvyčajnaj sielskahaspadarčaj pryłady — atrymlivaje naturalnuju biełaruskuju nazvu bajavaja kasa, a voin, jaki joj vałodaje — kasinier.
Pakazalnaj źjaŭlajecca i situacyja ź pierakładam słova falchion. U savieckaj i sučasnaj biełaruskaj leksikahrafii tłumačeńnie słova ciasak było biazdumna skapijavana z ruskich słoŭnikaŭ Ušakova dy Ožahava, dzie jon apisvajecca jak zbroja z «šyrokim dvuchbakovavostrym klinkom». Adnak historyk Juryj Bochan u svaich daśledavańniach zbroi VKŁ dakładna vyznačaje ciesaki jak adnalazovuju zbroju, što poŭnaściu adpaviadaje kanstrukcyi jeŭrapiejskaha falšyjona.
Asobny krytyčny razbor u dapamožniku pryśviečany terminu scimitar (abahulnienaja nazva roznych vidaŭ uschodnich šabiel — šamšyra, kiliča, talvara), jaki ŭ fentezi najbolš viadomy jak ulubionaja zbroja ciomnaha elfa Dryzta Da'urdena.
U biełaruskaje rolevaje asiarodździe hetaja nazva trapiła ŭ formie «skimitar» iznoŭ jak kalka z ruskaj movy. U ruskaj ža infarmacyjnaj prastory jana fiksujecca kancom 1990‑ch — pačatkam 2000‑ch hadoŭ u tekstach hulniavych časopisaŭ (takich jak «Navihator ihrovoho mira»), dzie niepiśmiennyja pierakładčyki prosta tranślitaravali anhlijskaje słova pa litarach. Miž tym hetaja nazva, jakaja pachodzić ad italjanskaha scimitarra, va ŭsich jeŭrapiejskich movach čytajecca biez huku [k] — simitar. U jakaści raŭnacennaj alternatyvy prapanujecca vykarystoŭvać histaryčny termin kryvaja šabla (pa anałohii ź niamieckim Krummsäbel), tym bolš što takoje słovazłučeńnie šyroka vykarystoŭvajecca jak u biełaruskaj mastackaj, tak i ŭ navukovaj litaratury.
Značnaja błytanina prysutničaje ŭ pierakładzie kolučaj dreŭkavaj zbroi (spear, lance, javelin, pike). U sučasnaj biełaruskaj masavaj kultury słova spear časta pierakładajuć jak «dzida». Układalniki dapamožnika dakazvajuć pamyłkovaść takoha padychodu.
Słova «dzida» ŭ biełaruskich dyjalektach maje zanadta šyroki i razmyty śpiektr značeńniaŭ: ad «pałki z zavostranym kancom» i «kalučki na kuście» da «kryvoj chvoi». Niedakładnaść termina paćviardžajecca i historyjaj słoŭnikaŭ: u 1928 hodzie Niekraševič i Bajkoŭ padavali «dzidu» navat u jakaści sinonima da słova «rapira». U sučasnaj litaraturnaj normie «dzida» źjaŭlajecca chutčej adpaviednikam ułanskaj piki (pike).
Zychodziačy z hetaha, dla bazavaha anhlijskaha spear zaćvierdžany adziny dakładny termin — kapjo (a voin, adpaviedna — kapijnik). Hetaje słova i jaho vytvornyja aktyŭna ŭžyvalisia ŭ starabiełaruskich pomnikach.
Dla inšych vidaŭ dreŭkavaj zbroi prapanavana nastupny histaryčnyja terminy:
- Lance (ciažkaja zbroja rycarskaj kavaleryi) — tarannaje kapjo.
- Javelin (lohkaja kidalnaja zbroja piachoty) — sulica abo voščap. Apošni termin masava fiksujecca ŭ dakumientach VKŁ XVI stahodździa, a sulicy źjaŭlalisia typovaj zbrojaj jašče padčas Hrunvaldskaj bitvy 1410 hoda.
Rasavyja pytańni
Sučasnaja zachodniaja industryja rolevych hulniaŭ pieražyvaje praces hłabalnaha pierahladu bazavaj terminałohii z pryčyny tak zvanaj «novaj etyki». Aŭtary biełaruskaha dapamožnika praanalizavali hetyja tendencyi i prapanavali ŭłasnyja rašeńni, jakija abapirajucca na zakony biełaruskaj movy, a nie na miechaničnaje kapijavańnie zachodniaj palitkarektnaści.
U 2024 hodzie vydaŭcy Dungeons & Dragons aficyjna admovilisia ad vykarystańnia słova race (rasa) na karyść bijałahičnaha termina species (vid). Anałahičnyja pracesy adbylisia ŭ sistemach Pathfinder (pierachod na heritage — spadčyna) i Forbidden Lands (kin — rod). Heta źviazana ź niehatyŭnymi kanatacyjami słova «rasa» ŭ amierykanskim i zachodniejeŭrapiejskim hramadstvach.
Biełaruskija daśledčyki adznačajuć, što ŭ ajčynnaj linhvistyčnaj tradycyi słova «rasa» (jak i słova «niehr») źjaŭlajecca niejtralnym i nie maje šavinistyčnaj ci źnievažalnaj afarboŭki, što paćviardžajecca Tłumačalnym słoŭnikam biełaruskaj litaraturnaj movy (2022).
Razam z tym, prymianieńnie bijałahičnaha termina «vid» ci «paroda» ŭ dačynieńni da razumnych istot (elfaŭ, orkaŭ), jakija majuć ułasnuju kulturu, dziaržavy i sacyjalnuju arhanizacyju, źjaŭlajecca etyčna niekarektnym.
Dla abahulnieńnia ŭsich padobnych istot (humanoidaŭ) dapamožnik uvodzić u abarot termin čałaviekapadobniki, admaŭlajučysia ad navukapadobnaha łacinizma.
Asobnaj prablemaj źjaŭlajecca ŭtvareńnie nazvaŭ žanočych pradstaŭnic fentezijnych narodaŭ. U sučasnych tekstach, pierakładzienych praz ruskuju movu-pasiarednicu, časta sustrakajucca formy na -icha (naprykład, tralicha).
U biełaruskaj movie taki sufiks tradycyjna abaznačaje albo samku źviera (vaŭčycha, zajčycha), albo žonku (kavalova žonka — kavalicha). Nazyvać žančynu-trola «tralichaj» niekarektna. Zhodna z praviłami ŭtvareńnia nazvaŭ narodnaściej (biełarus — biełaruska, palak — polka), pravilnaj formaj źjaŭlajecca trolka.
Padobnaja łohika dziejničaje i dla orkaŭ. Palityčna-niejtralnaj litaraturnaj formaj pryznana arčanka (pa anałohii z turak — turčanka), u toj čas jak arčycha zastajecca hrubaj, abraźliva-bytavoj formaj.
Cikava, što daviałosia pierahledzieć navat słovy «elfijski» i vytvornaja ad jaho «elfijka», jakim ź pieršaha pohladu nie vyklikajuć nijakich pytańniaŭ. Adnak heta čarhovyja rusizmy, jakija parušajuć zakony biełaruskaha słovaŭtvareńnia. Sufiks -ijsk- utvarajecca vyklučna ad ułasnych hieahrafičnych nazvaŭ, jakija zakančvajucca na -ija (Rasija — rasijski, Balivija — balivijski). Pakolki miascovaści «Elfija» nie isnuje, źjaŭleńnie prymietnika «elfijski» i zasnavanaha na hetym ža korani fieminityvu «elfijka» niemahčymaje. Adzina pravilnymi formami, na dumku aŭtaraŭ daviednika, dla žančyny-elfa źjaŭlajucca elfica abo elfka, a dla prymietnika — elfaŭski abo elfski.
Ale kudy bolšaj prablemaj dla ŭsich słavianskich łakalizataraŭ źjaŭlajecca raździaleńnie istot dwarves i gnomes. Histaryčna ŭ mifałohii hnomy — heta duchi ziamli, jak ich vyznačaŭ ałchimik Paracels.
Ich vobraz jak karžakavatych baradatych majstroŭ i kavaloŭ byŭ papularyzavany Dž. R. R. Tołkinam. Adnak prablema ŭ tym, što ŭ rolevych sistemach kštałtu D&D hetyja dźvie nazvy abaznačajuć roznyja rasy.
Vykarystańnie pramych anhlicyzmaŭ (dvarf / dvorf) pryznana nieprymalnym, pakolki słoŭ na -rf u biełaruskaj movie praktyčna niama (vierf, torf, šurf — i ŭsie jany nie anhlicyzmy). Tranślitaracyja ź inšych moŭ (ćvierh, dverh) taksama nie pryžyłasia.
Daśledčyki adchilili takija varyjanty jak chochlik, bo histaryčna heta ahulnaja nazva dla chatnich niačyścikaŭ i demanaŭ (damavikoŭ, łaźnikaŭ), kładnik ci kładavik, jakija asacyjujecca sa złymi duchami i čyja etymałohija niezrazumiełaja, krasnaludak, bo heta vidavočny pałanizm, choć i fiksujecca ŭ niekatorych dyjalektach, a taksama voch (och) — z-za nizkaj paznavalnaści.
U vyniku aŭtary pryjšli da kampramisnaha rašeńnia. Anhlijskaje słova gnome vyrašyli pierakładać vyklučna jak hnom (z pamianšalnaj formaj hnómik). Dla abaznačeńnia dwarf u kantekście kłasičnaha fentezi zaćvierdžana słova kárła i kárlica (z pamianšalnaj formaj kárlik).
U jakaści alternatyvy dla technafentezi i navukovaj fantastyki dapamožnik reanimuje zabytaje słova ź litaratury 1920‑ch hadoŭ — karúźlik. Hety termin idealna apisvaje nievysokaha, karžakavataha i svarlivaha čałaviečka, naprykład, jon prapanujecca dla pierakładu squats z suśvietu Warhammer 40k, viartajučy ŭ abarot jašče adno aŭtentyčnaje biełaruskaje słoŭca.
Reabilitacyja Kaščeja
Najbolš maštabnaja revizija zakranuła pierakład kłasičnaha biestyjaryja, i ŭ pryvatnaści — terminałohiju, źviazanuju ź istotami, jakija paŭstali ź miortvych (undead). Miechaničny pieranos ruskaha adpaviednika «niežiť» stvaraje ŭ biełaruskim tekście hrubuju moŭnuju pamyłku.
U biełaruskaj (jak i va ŭkrainskaj) movie słovy «niežyć» i «niežyt» histaryčna abaznačajuć vyklučna chvarobu, čaściej za ŭsio — zvyčajny nasmark.
Sproba vykarystoŭvać słovazłučeńni nakštałt «žyvyja mierćviaki» niepaźbiežna pryvodzić u tupik, kali pierakładčyk sutykajecca jašče i z anhlijskim paniaćciem living dead.
Aŭtary dapamožnika prapanujuć źviarnucca da uschodniesłavianskaj tradycyi i vykarystoŭvać zborny nazoŭnik nijakaha rodu naŭje (i prymietnik naŭski).
Hetaja leksiema maje pramyja karani ŭ miascovych pachavalnych abradach — naprykład, tradycyjny dzień paminańnia tych, chto pamior nienaturalnaj śmierciu, dahetul nazyvajecca Naŭski Vialikdzień.
Mistyčnaja pahroza, źviazanaja z hetym słovam, aficyjna zafiksavana jašče ŭ «Apovieści minułych časoŭ»: apisvajučy epidemiju ŭ Połacku 1092 hoda, kali niabačnyja demany zabivali haradžan, letapisiec paznačaje, što heta «nav́je b́juť połočany».
Dobraj znachodkaj stała łakalizacyja kłasičnaha monstra lich. U fentezi heta mahutny mah-niekramant, jaki paśla śmierci pieratvarajecca ŭ škileta i chavaje svaju dušu ŭ mahičnym pradmiecie (fiłakteryi). U bolšaści jeŭrapiejskich moŭ hetaja nazva prosta tranślitarujecca, adnak biełaruskija daśledčyki zaŭvažyli poŭnaje supadzieńnie hetaha archietypa z falkłornym Kaščom (Kaščejem Bieśśmiarotnym). U słavianskaj mifałohii Kašč — heta mienavita nieśmiarotny zły čaraŭnik u vyhladzie škileta, čyja śmierć schavanaja ŭ patajemnym miescy.
Taksama słova kašč zachoŭvaje etymałahičnuju suviaź sa słovam «kość» i dazvalaje ŭtvarać naturalnyja vytvornyja: archlich pieratvarajecca ŭ archikašč, a paŭstały ź miortvych cmok dracolich — kaščacmok zamiest štučnaha «drakalič».
Nie mienš hłybokaja praca praviedziena z zabytymi duchami. Dla pierakładu tołkinaŭskaha barrow-wight (duch z mahilnych kurhanoŭ) prapanavana słova kopša. Hety vybar hruntujecca na etnahrafičnych zapisach Paŭła Špileŭskaha: kopša — zły i pomślivy mahilny duch, źviazany sa słovam «kapiec» (mahilny nasyp, kurhan).
Inšy jeŭrapiejski archietyp — revenant (miarćviak, jaki viartajecca pomścić abo zaviaršyć spravy) — dakładna pieradajecca słovam nieprytomnik, jakoje zafiksavaŭ etnohraf Mikałaj Nikifaroŭski jašče ŭ 1897 hodzie ŭ Viciebskaj hubierni.
Andersien nie pisaŭ pra rusałak
Dla nas usich siońnia žančyna z rybinym chvastom (mermaid) heta rusałka. Adnak u słavianskaj mifałohii rusałki, vadzianicy i kupałki majuć zvyčajnyja čałaviečyja nohi, što dazvalaje im vadzić karahody ŭ žycie i łazić pa drevach.
Padmiena paniaćciaŭ adbyłasia ŭ kancy XIX stahodździa z-za ruskaha pierakładu kazki Hansa Chryścijana Andersena «Den lille Havfrue» (litaralna — «Maleńkaja marskaja dzieva»). Rasijskija pierakładčyki Hanna i Piotr Hanzieny nazvali hierainiu «Rusałačkaj», nazaŭsiody źviazaŭšy słavianskaha mifałahičnaha piersanaža da vobraza jeŭrapiejskaj žančyny-ryby.
Biełaruskija pierakładčyki ślepa paŭtaryli hetuju pamyłku. Kab vypravić chibu, dapamožnik prapanuje dla mermaid i merman histaryčna dakładnyja adpaviedniki — marskáia dziéva i marskí čałaviék.
Niekatoryja nazvy łakalizataram daviałosia prydumlać samim. U lehiendaryumie Tołkina drevapadobnyja vołaty nazyvalisia entami, adnak, u 1975 hodzie stvaralniki hulni Dungeons & Dragons, kab paźbiehnuć sudovych pazovaŭ ad uładalnikaŭ pravoŭ na spadčynu Tołkina, štučna źlapili anhlijskija słovy tree (dreva) i giant (hihant), atrymaŭšy treant. Kab zachavać hetuju łohiku i hukavoje padabienstva, biełaruskija pierakładčyki prapanujuć aŭtarski navatvor drent (dreva + ent).
Raskłali pa palicach i ijerarchiju drakonaŭ. Daśledčyki davodziać, što ŭ biełaruskaj movie słovy cmok i drakon źjaŭlajucca poŭnymi sinonimami i majuć adnolkavy ŭzrovień epičnaści, što paćviardžajecca ich raŭnacennym vykarystańniem u roznych biełaruskich pierakładach biblejskaha «Apakalipsisa».
Pry hetym mienšyja i čaściej za ŭsio biaskryłyja svajaki cmokaŭ (drake) prapanujuć prosta tranślitaravać jak drak (abo jak mały cmok).
Dla dvuchnohaha cmoka wyvern Andžej Sapkoŭski prydumaŭ ułasnaje viverna dla svajho cykła «Viadźmar», prosta adaptavaŭšy anhlijski termin pad žanočy rod. Dziakujučy niadaŭniamu biełaruskamu pierakładu «Času hańby» Kaciarynaj Macijeŭskaj hetaja forma — viviérna — źjaviłasia i ŭ biełaruskaj movie. Mienavita jaje i prapanuje dapamožnik.
A voś najstarejšyja i najmahutniejšyja z cmokaŭ, viadomyja ŭ anhlijskaj movie jak wyrm, atrymlivajuć słavianskuju nazvu źmiej — tak histaryčna nazyvali suśvietnaje zło.
Vielmi cikavy vypadak łakalizacyi monstra behemoth. Pa-rusku jaho zvyčajna nazyvajuć prosta «čudiŝie». U sučasnaj biełaruskaj movie słova «biehiemot» straciła značeńnie biblejskaj pačvary i asacyjujecca vyklučna z afrykanskim hipapatamam. Adnak daśledčyki znajšli vyjście: źviarnuŭšysia da pierakładu Knihi Iova, zroblenaha Francyskam Skarynam, jany viarnuli ŭ abarot słova viehiełmof.
Praca ŭkładalnikaŭ «Dapamožnika dla pierakładčykaŭ fentezi» vyvodzić prajekt za miežy zvyčajnaha fanackaha hłasaryja. Faktyčna heta sproba sistematyzavać biełaruskuju fentezijnuju terminałohiju i pazbavić jaje ad zaležnaści ad ruskaj movy-pasiarednicy, praź jakuju raniej adbyvałasia skažeńnie aryhinalnych sensaŭ i padmiena paniaćciaŭ.
Sabrany linhvistyčny materyjał demanstruje, što biełaruskaja mova maje dastatkovy ŭłasny leksičny aparat dla adekvatnaj pieradačy suśvietnych fentezi-archietypaŭ.
Raspracavanaja terminasistema ŭžo ciapier ujaŭlaje saboj hatovuju mietadałahičnuju bazu nie tolki dla amataraŭ rolevych hulniaŭ, ale i dla prafiesijnych litaraturnych pierakładaŭ i budučych aficyjnych łakalizacyj.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Natalla Kalehava raskazała pra dapamohu biełaruskim uciekačam, svaju siamju, staŭleńnie da Cichanoŭskaj. I patłumačyła, chto takija «babry» i «zajcy»34
Kamientary