Mova naša. Para zaŭvah nakont termina «sacyjalnaje vyabražalnaje»

Paru zaŭvah nakont terminu «sacyjalnaje vyabražalnaje» i ŭžyvańnia «vyabražeńnie», «vyabražanaje», «vyabražalnaje» zamiest «ujaŭleńnie», «ujaŭlenaje», «ujaŭlalnaje».

Na adnym z forumaŭ u jakaści hałoŭnaha arhumientu za ŭviadzieńniem «vyabražeńnia» byŭ sfarmulavany arhumient etymałahičny: hetaje słova źjaŭlajecca adekvatnym etymałahičnym adpaviednikam łacinskaha «imaginatio».

Što ž, mahu pahadzicca, što pry vybary adpaviednika varta źviarnuć uvahu na etymałohiju pierakładanaha słova jak na adzin z dadatkovych faktaraŭ. Etymałahičny arhumient ja b raźmiaściŭ prykładna na tym samym miescy, što i arhumient miłahučnaści. Ale vynosić pryncyp etymałahizmu na pieršaje ci druhoje miesca — heta surjoznaje nieparazumieńnie. Prosta zadumajmasia nad nastupnym: etymałohija słova S — heta historyja marfałahičnych pieratvareńniaŭ i ich značeńniaŭ, jakaja raspaścirajecca na tysiačahodździ i hublajecca ŭ prehistaryčnych časach, dzie nie było piśmovych krynic. Adrazu ž paŭstaje pytańnie: jakuju epochu ŭziać za asnovu pra vyznačeńni «praŭdzivaj» etymałohii? Voźmiem, dla prykładu, toje ž samaje «imago/imaginatio». Kali ŭziać za asnovu značeńnie, u jakim heta słova ŭžyvałasia ŭ łacinska-kłasičny pieryjad, to paŭstaje pytańnie: a čamu nie ŭziata za asnovu daŭniejšaja etymałohija, napr. z prota-italijskaha pieryjadu, kali jano, u formie «ima», značyła «dvajnik, kopija». Moža być, «imagined societies» varta pierakładać «kapijavanyja hramadstvy»? A čamu nie ŭziata za asnovu prota-indajeŭrapiejskaja etymałohija, adpaviedna jakoj «heim» (dziejasłoŭny prodak «imago») — heta «pierajmać, imitavać» (mo tady: «imitavanyja hramadstvy»?)

Druhoje. Navat kali i parazumiejemsia nakont taho, jakaja epocha historyi značeńnia dadzienaha słova pavinna być uziata za asnovu, to i tak zastaniecca nastupnaja prablema. Amal nikoli nie byvaje tak, što dadzienaje słova maje tolki adno-adzinaje značeńnie. Amal zaŭsiody jano maje niekalki, niekalkinaccać ci niekalki dziasiatkaŭ značeńniaŭ abo adcieńniaŭ značeńniaŭ. Vierniemsia znoŭ da prykładu z «imaginatio». Toje, što «imaginatio» značyć tolki i vyklučna «vyabražeńnie-roznaje-ad-reprezientacyi», — heta niapraŭda. Praŭda tolki toje, što «vyabražeńnie-roznaje-ad-reprezientacyi» — heta adno sa značeńniaŭ. U łacinskaj movie «imaginatio» značyła i vydumku, i praces vydumvańnia, značyła taksama praces stvareńnia mientalnych reprezientacyj, i sami hetyja mientalnyja reprezientacyi. Takim čynam, kab mahčy prymianić etymałahičny kryter, treba nie tolki arbitralna vyznačyć epochu ŭžyvańnia taho ci inšaha značeńnia, ale i spasiarod roznych značeńniaŭ z dadzienaj epochi treba arbitralna vybrać niejkaje «pryvilejavanaje».

Mianie asabliva ździviła, što na «paćvierdžańnie» taho, što «imaginatio» nijak nielha pieradavać jak «u-jaŭleńnie», spadar Barkoŭski pryvioŭ hrecki adpaviednik «φαντασία». Ździviła tamu, što hety adpaviednik — akurat žyvoje śviedčańnie taho, što etymałohija ŭ pierakładčyckaj praktycy maje nieistotnaje značeńnie. Nazoŭnik «φαντασία» pachodzić ad dziejasłova «φαίνω», daminoŭnaje značeńnie jakoha akurat: «vy-jaŭlać, čynić jaŭnym, pra-jaŭlać». Tak što abapirańnie na fiłasofskim pieršaadpaviedniku «imaginatio» pramaŭlaje akurat na karyść «ujaŭleńnia»! (Što tyčycca mianie, to ja prymaju «ŭjaŭleńnie» pa inšych, bolš «pryziemnych», prahmatyčnych pryčynach; ale kali ŭžo havorka pajšła pra rolu etymałohii, to — supadzieńniem losu — majem takuju situacyju, što akurat «u-jaŭleńnie» etymałahična bližejšaje hreckamu pieršaadpaviedniku «φαντασία» (jaki chavajecca za łacinskim «imaginatio»), čym «vyabražeńnie» (jakoje pachodzić ad ob-raz' i, padobna jak i «rys-avać», «ab-rys-oŭvać» sihnalizuje mientalnaje abaznačeńnie konturaŭ toj ci inšaj rečy — etymałohija zusim dalokaja ad hreckaha «φαίνω»).

Što tyčycca pieradačy kanceptaŭ typu «socialnoje voobražajemoje» abo «imagined communities», to tut bolš istotnym jość inšaje: padbor sufiksaŭ. Na hruncie anhielskaj movy jość dalikatnaja, ale niemałavažnaja roźnica pamiž «imagined» i «imaginable» (na hruncie łacinskaj: «imaginatus» i «imaginabilis»). Pry pierakładańni rasiejskaha «voobražajemoje» taksama varta adlustravać fakt, što hety nazoŭnik jość substantyvizacyjaj pasiŭnaha dziejeprymietnika. Takim čynam, «vyabraž-aln-aje» tut hrešyć taksama ŭ płanie nie duža adpaviednaha sufiksa. Badaj: «vyabražanaje» abo «vyabražajemaje» (pakolki sufiks «-aln-« sihnalizuje nie stolki pasiŭnaje, kolki mahčymasnaje značeńnie). Anałahična pry pierakładańni anhielskaha dziejeprymietnika «imagined» — varta, kab pasiŭny stan byŭ čytelny ŭ biełaruskim ekvivalencie. Voś heta bolš istotnyja rečy, čym etymałahičnyja značeńni taho ci inšaha słova.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0