Kaciaryna Andrejeva: Ja była maralna hatovaja za toj strym adsiedzieć dva hady, ale ŭsio pasypałasia, kali inkryminavali zdradu dziaržavie

«Jašče nie da kanca ŭśviedamlaju, što znachodžusia na voli»

— Jakija byli pieršyja adčuvańni paśla vyzvaleńnia?

— Pieršyja adčuvańni — niešta padobnaje da lohkaj paničnaj ataki. Šmat transpartu, šmat ludziej, šmat ravarystaŭ, ruchu, šumu. Pieršy tydzień ja pierachodziła darohu tolki trymajučy kahości za ruku. Potym pačała chadzić sama, potym navučyłasia nanoŭ jeździć na taksoŭcy. I tolki potym — hramadskim transpartam, bo heta było samaje strašnaje.

Ciapier u niejkich bytavych rečach ja ŭžo bolš-mienš adaptavałasia. Ale da kanca ŭsio roŭna nie ŭśviedamlaješ, što ty na voli.

Naprykład, učora prachodziła kala Warszawa Centralna. Tam šmat palicyi staić hrupkami. Łaŭlu siabie na dumcy: chočacca skazać im «dzień dobry». Bo kali ty ŭ sistemie i bačyš supracoŭnika, ale nie pavitaješsia, nie pavierniešsia da jaho — heta ž užo rapart, pakarańnie.

«Busik moža być zvyčajny. Ale arhanizm užo reahuje»

Zastalisia mocnyja tryhiery, mnie nie pa sabie, kali vakoł šmat ludziej. Nie pa sabie, kali pobač prajazdžaje mikraaŭtobus. Heta moža być absalutna zvyčajny busik, ničoha asablivaha. Ale ŭnutry ŭžo spracoŭvaje stop-sihnał.

Ty bačyš niešta, što nahadvaje pra kałoniju, i arhanizm reahuje raniej za śviadomaść.

Ale ja ŭžo nie ŭstaju a šostaj ranicy. Mnie nie chočacca trymać ruki za śpinaj. Adaptacyja pa vialikim rachunku adbyłasia, uličvajučy, dzie ja była jašče miesiac tamu. I heta nie kałonija ŭ Homieli.

— A što tady?

— Mianie bolš za miesiac pierad vyzvaleńniem trymali ŭ SIZA KDB u Minsku. I tolki ciapier ja pačynaju pra heta havaryć.

Mahčyma, jany prosta ciahnuli čas, bo sami da kanca nie viedali, kali buduć pieramovy, kali pryjedzie Koŭł. Moža być, chacieli asob takich, bolš miedyjnych, pilnavać prosta pobač z saboj i adnačasova ciahnuć čas. Nie razumieju ich łohiku.

Ad 7 sakavika da 19-ha, da vyzvaleńnia, mianie ŭvohule trymali ŭ adzinočnaj kamiery ŭ «amierykancy». Kali vyvozili z kałonii, to ja spačatku padumała: a moža viazuć prosta na miažu? Vieźli z Homiela ŭ Minsk z naciahnutaj na tvar šapkaj. Kali pytałasia, kudy viazuć i što adbyvajecca, adkaz byŭ adzin: «Siadzim cicha. Nie zadajom pytańniaŭ». Kali šapku źniali, ja ŭbačyła, što znachodžusia ŭ «amierykancy».

A na nastupny dzień pieršaje, što ŭ mianie spytali: «Jak vy pastaviciesia da treciaha terminu?» Viesieła, praŭda?

«U mianie zabrali ŭsiu karespandencyju za piać hadoŭ»

— Tabie choć niejak namiakali, što sprava idzie da vyzvaleńnia?

— Absalutna nie.

Mnie nichto nie kazaŭ, što ja budu vyzvalenaja. Nichto nie davaŭ zrazumieć, što mianie vyvoziać. Ja nie bačyła nivodnaha dakumienta, jaki paćviardžaŭ by pamiłavańnie. I navat vusna nichto nam hetaha nie skazaŭ. Pra toje, što my volnyja, ja pačuła ŭžo na litoŭskaj miažy. A tak my navat nie viedali, u bok jakoj krainy my jedziem.

— To-bok u ciabie nijakich dakumientaŭ, papier «vyzvalalnych» niama?

— Ničoha niama. I pašparta ŭ tym liku. Tam zastałosia ŭsio.

Na etapie vyvazu z kałonii nielha było brać z saboj listy. U mianie zabrali ŭsiu karespandencyju za piać hadoŭ. Absalutna ŭsio. Listy, natatniki, dziońnikavyja zapisy, asabistyja natatki. Heta prosta źnikła.

Pavialičyć

— Ty vyjšła z taho strymu z Płoščy Pieramien? Šmat chto paśla vyzvaleńnia kaža, što sa źniavoleńniem čas spyniŭsia na momancie tym, kštałtu, sieŭ u 2020‑m, vyjšaŭ u 2025‑m, a mientalna — niby jašče tam. Tyja padziei byli ŭvieś čas z taboj tam?

— Vyjšła, biezumoŭna, vyjšła. Ja razumieła, što ja zrabiła svoj kavałak pracy, bolš za toje tabie skažu: ja była hatovaja za toj strym adsiedzieć tyja dva hady, što nam z Dašaj pieršapačatkova dali.

Ja navat adčuvała, što ja bolš zdabyvaju dośviedu, niejkaj vahi navat u žurnalisckim asiarodździ. I sapraŭdy ž, praca była zroblenaja jakasna, mnie za jaje nie soramna. Uličvajučy jašče, što ŭ SIZA dzień za paŭtara išoŭ, to atrymlivałasia, zdajecca, nie tak i šmat.

U pryncypie, u 27 hadoŭ ja mahła zrazumieć, što ŭsio roŭna šmat, ale, kaniešnie, my spadziavalisia, što budzie niejkaje alternatyŭnaje pakarańnie. Chatniaja chimija, umoŭna kažučy. Nu i ok, takaja praca vartaja taho — takija dumki byli. Nie było adčuvańnia, što ja prosta zmarnavała hety čas svajho žyćcia.

Ale ŭsio pasypałasia, kali mnie za paŭhoda da vyzvaleńnia inkryminavali zdradu dziaržavie. Skazali adrazu: «U ciabie budzie 15 hod. Rychtujsia da maksimumu».

Maralna ja nie była hatovaja da hetaha, ja rychtavałasia vychodzić.

«Namioku, što ja mahu nie vyjści na volu pa kancy termina, nie było»

— Ty ničoha nie adčuvała, niejkaj padrychtoŭki da novaj spravy?

— Anijakich namiokaŭ. Mnie było tam ciažka, biezumoŭna. Uvieś čas byŭ cisk maralny z boku administracyi kałonii padčas pieršaha terminu. Ja b nazvała heta i ździekami, i navat psichałahičnymi katavańniami, skiravanymi na toje, kab ja pryznała svaju vinu ŭ arhanizacyi toj akcyi na Płoščy pieramien. Kab nie praciahvała śćviardžać, što ja prosta rabiła svaju pracu tam. Ale takoha namioku, što ja mahu nie vyjści na volu pa kancy termina, nie było. Dumaju, što jany nie viedali da apošniaha momantu sami pra novuju spravu.

A potym źjaviŭsia hety śledčy ŭ lutym 2022-ha. Zvyčajny dzień, stajali na vychadzie pa abiedzie, rychtavalisia iści na fabryku. I mianie adzyvajuć u bok — i pajšło voś heta ŭsio.

— Uvieś čas viałosia pra toje, što sutnaść tvajoj novaj spravy nieviadomaja navat svajakam. Ciapier možna kazać pra abvinavačańni?

— Heta absalutna tak i jość — sutnaść spravy była nieviadomaja maim blizkim. Ale hladzi, hetaja sprava pad hryfam sakretnaści. Ja davała padpisku ab tym, što kali ja parušaju hety hryf, to aŭtamatyčna raspačynajecca novaja kryminalnaja sprava za razhałošvańnie dziaržaŭnaj tajamnicy. A ŭ Biełarusi jość zakładnik — moj muž Ihar Iljaš.

Pavialičyć

Mahu skazać, što sud byŭ absalutna zakryty, jany ahałošvali ŭžo tolki rezalutyŭnuju častku, ź jakoj ničoha nie zrazumieć pa sutnaści. Ihar zajšoŭ u zalu, abmianialisia pavietranymi pacałunkami — i ŭsio. To-bok sutnaść spravy viadomaja sudździ, prakuroru i advakatu.

Ja bačyła, jak Ihar aśviatlaŭ heta ŭsio. Ja mocna hetym zachaplajusia, ale taksama zaŭždy chacieła, kab jon razumieŭ, što samyja takija vostryja kamientary i paviedamleńni vielmi chutka adbivajucca na čałavieku tam. Albo ciabie karajuć, albo ź ciabie prosta ździekujucca. A kali ty i biez taho miedyjnaja piersona, to ty i tak pad kałpakom uvieś čas žyvieš, razumieješ? Tamu tut ja ŭzvažvaju kožnaje słova, jakoje ja kažu publična i navat niepublična pra Ihara.

Pra svaju hetuju druhuju spravu mahu skazać adzinaje — u jaje asnovu loh žurnaliscki materyjał.

I mahu začytać aficyjnuju farmuloŭku, bo mnie paščaściła — ja nie maju pašparta, ale ja maju svaje abodva prysudy, svaje abiedźvie apielacyi i pastanovu ab uziaćci pad vartu. Voś što tut skazana: «Nie imieja akkrieditacii žurnalista sriedstv massovoj informacii na tierritorii Riespubliki Biełaruś, javlajaś priedstavitielem inostrannoj orhanizacii, osuŝiestvlała sbor i chranienije v cielach pieriedači i v pośledujuŝiem umyšlenno vydała inostrannomu hosudarstvu Riespublika Polša śviedienija, sostavlajuŝije hosudarstviennyje siekriety Riespubliki Biełaruś».

— Vydača dziaržsakretaŭ?

— Tak, spačatku mnie inkryminavali mienavita vydaču, a potym chiba zrazumieli, što vydać moža tolki toj, kamu pa słužbie štości takoje davierana. Mnie ž, jak razumieješ, nie było davierana (uśmichajecca). Ja — žurnalistka. I tady apielacyja mnie źmianiła prysud. Toj ža termin pakinuli, ale napisali: «sčitať vinovnuju osuždiennoj za špionaž».

— «Polskaja špijonka»?

— Atrymoŭvajecca, tak, pieršaja «polskaja špijonka» siarod biełaruskich žurnalistaŭ.

Kino pra siabie nie hladzieła 

— U praciah «polskaj» temy. Ci bačyła ty film «Pad šerym niebam», jaki źniała Mara Tamkovič?

— Nie, nie hladzieła. Tamu što mnie heta vielmi adčuvalna jašče, vielmi ciažka. Mnie adčuvalna hladzieć uvohule kadry, dzie pakazvajuć, jak Ihar bieź mianie. Viedaju, što jość zdymki, jak Ihara zatrymlivajuć. Mnie ciažka heta.

Ja spačatku dumała, što pahladžu film Mary Tamkovič razam ź Iharam. Ale ciapier trošački pačynaju dumać, što jon ža bieź mianie hladzieŭ. To, moža być, taki publičny prahlad moj moža jakraz pryciahnuć bolš uvahi da Ihara zaraz. Kali zaprosim, prykładam, pradstaŭnikoŭ amierykanskaj ambasady ŭ Varšavie, palitykaŭ, hramadskich dziejačoŭ, to heta moža spracavać i ŭ stanoŭčym płanie. Voś pra što ja dumaju. Moža być, sapraŭdy, treba mnie źmianić moj pohlad na heta i pahladzieć urešcie kino.

— U kałonii viedali pra hetuju stužku?

— Asabista mnie Ihar raskazvaŭ, a voś ahułam, dumaju, što bolšaść ludziej tam pra heta nie viedali.

Chaču padkreślić, što administracyja kałonii ŭvieś čas rabiła akcent na tym, što pra nas usich, pra samych viadomych, i ŭ pryvatnaści pra mianie, usie zabylisia, u tym liku maje kalehi, žurnalisty. Kštałtu, «dy vy što, nichto tam nie budzie vas sustrakać jak hierainiu, vy nikomu nie patrebnyja, nam treba z hetym źmirycca i heta pryniać».

I voś pieršy hod ty ŭ heta nie vieryš, i druhi nie vieryš, na treci pačynaješ sumniavacca, a potym dumaješ: «Blin, ja čatyry hady prasiadzieła, nu kolki možna?!» A pad kaniec piataha hoda dumaješ, mo i praŭda zabylisia tam užo ŭsie pra nas.

Tak, naprykancy 2025‑ha ja, chiba što, pačynała vieryć u toje, što pra mianie pamiataje tolki maja siamja, a ŭ astatnich — svajo žyćcio. Ja nikoha nie asudžała, heta narmalna. Ludzi taksama sutyknulisia z vajnoj, sutyknulisia z padvojnaj emihracyjaj, kali spačatku źjazdžali ŭ Kijeŭ, a potym byli vymušanyja biehčy iznoŭ. Ja nie viedaju, jak by ja siabie pavodziła, tamu ja nie asudžała, a prosta dumała: «Nu tak, peŭna, jość».

Ale kali pačalisia amierykanskija vyzvaleńni, mnie stała sapraŭdy ciažka. Ja razumieła, što vidavočna mušu być u takich śpisach, ale mianie vykreślivajuć.

«Jany b nie viedali šmat pra kaho, kab nie praca biełaruskich demakratyčnych sił i instytutaŭ u emihracyi »

— Čakańni nie apraŭdalisia nakont zabyćcia?

— Tak, mianie nie zabyli. Niahledziačy na ŭsio, što adbyvałasia ŭ śviecie. Jany ŭvieś hety čas pamiatali i padtrymlivali. Ja znajšła niejkija svaje vieršy, štučnym intelektam pakładzienyja na muzyku, znajšła vielmi šmat videa, ubačyła murał z majoj vyjavaj u Varšavie. Nie, nichto nie zabyvaŭsia. Jak i ciapier my, kaniešnie, nie zabyvajemsia pra tych, chto zastajecca.

Ihar, Andrej Alaksandraŭ, Andžej Pačobut, jakoha my ŭvohule niekalkimi krainami čakajem, dy i šmat inšych hodnych sapraŭdnych ludziej. Dumaju, uvieś śviet čakaje ich vyzvaleńnia.

Pavialičyć

— Ci dapamahaje rozhałas suśvietny, ci na karyść raspaŭsiud infarmacyi, prajavy salidarnaści?

— Skažu ščyra, kali ty znachodzišsia tam u zakładnikach, to hety rozhałas moža ŭ karotkačasovaj pierśpiektyvie adbivacca na tabie kiepska. Jon moža być albo nahodaj dla taho, kab pakarać, albo ŭvohule izalavać. My viedajem, što ź miedyjnymi asobami zdarałasia situacyja inkamunikada. Na vialikaje ščaście, ja hetaha paźbiehła. Heta taki cud svajho rodu. 

Tak, časam heta škodziła, kažu praŭdu. Ale ŭ doŭhaterminovaj pierśpiektyvie varta zadać sabie pytańnie: a adkul ža amierykanski bok moh daviedacca dakładnyja śpisy, kiejsy, stan zdaroŭja, terminy ludziej, jakich jany ŭklučajuć i padajuć na pieramovach u śpisach?

I nielha tut prynižać rolu i biełaruskich demakratyčnych siłaŭ, navat kali heta funkcyja kansultavańnia, jana nastolki važnaja, što dazvalaje faktyčna amierykancam farmavać hety śpis. Heta niemahčyma admaŭlać, praŭda?

Jany b nie viedali šmat pra kaho, kab nie rozhałas, kab nie intares mižnarodnaj supolnaści da prablem palitviaźniaŭ Biełarusi, kab nie praca biełaruskich demakratyčnych sił i instytutaŭ u emihracyi. I kali b nie prosta ŭsie tyja ludzi, jakim baleła ŭsie hetyja hady i balić dahetul tema palitviaźniaŭ.

U doŭhaterminovaj pierśpiektyvie ja liču, što taki rozhałas, apubličvańnie hetaj prablemy i praciahnieńnie uvahi i amierykanskich, i jeŭrapiejskich palitykaŭ, jak kažuć, centraŭ pryniaćcia rašeńniaŭ, nadzvyčaj važnaja.

«Ja viartajusia ŭ žurnalistyku»

— Ty skazała pra pakarańni ŭ kałonii, heta było časta?

— Mienš, čym ja čakała.

Mianie amal nie sadžali ŭ ŠIZA. Mnie kazali: «My viedajem, jak zrabić bolš baluča». I pazbaŭlali spatkańniaŭ z rodnymi. Časam pamiž sustrečami prachodziŭ hod. Jany dobra razumieli, kudy bić.

— Paśla ŭsiaho pieražytaha ty bačyš siabie ŭ prafiesii?

— Tak. Ja viartajusia ŭ žurnalistyku. Nie na poŭnuju siłu — pakul jašče lekary, analizy, adnaŭleńnie. Ale ja viartajusia.

Chaču pastupova ŭvachodzić u pracu i prosta pravieryć siabie. Bo paśla takoha pierapynku naturalna dumać: a ci nie straciła ja častku navykaŭ? Ale ja vielmi chaču znoŭ pracavać.

Miž inšym, ale pieršaja prapanova nakont pracy pastupiła mnie padčas pajezdki ŭ aŭtobusie ad biełaruskaj miažy da Vilni. Jak dumaješ, ad kaho? Ad Nasty Łojki, my jechali razam, i jana skazała, što hatovaja svajo pieršaje intervju na voli dać mienavita mnie. Tamu ŭ chutkim časie hladzicie na majo viartańnie da žurnalistyki na «Biełsacie».

Pavialičyć

«Biełaruś inšaja. Minsk užo inšy»

— Što najbolš uraziła paśla vyzvaleńnia?

— Śviet źmianiŭsia vielmi mocna. Ja pabačyła, što takoje ŠI, naprykład. Uraziłasia.

Razam z tym, ja ciapier razumieju, što mieli na ŭvazie ludzi, jakija pryjazdžali ŭ kałoniju i kazali: «Biełaruś inšaja. Minsk užo inšy».

Ja ž čałaviek toj piacihodki adnosnaj adlihi — 2014—2019 hadoŭ, z taho času, padčas toj adlihi i ŭ žurnalistyku pryjšła. I kali ja niedzie ŭnutrana zastałasia, jak ty pra strym pytaŭ, to chutčej tam, a nie ŭ 2020‑m.

Kali ja kažu, što sumuju pa Biełarusi, to ŭ pieršuju čarhu sumuju pa toj piacihodcy. Biezumoŭna, ja pamiataju pra ŭsie parušeńni, zatrymańni, ale žyćcio dychała, my mahli pracavać, jeździć, zdymać, rabić repartažy ŭ poli. Ciapier hetaha niama.

«Niama toj Biełarusi. I niama toj žurnalistyki»

— Kali my z kalehami heta abmiarkoŭvali, jany kažuć: «A jak voś viartacca ŭ prafiesiju, kali ty reparcior, jaki bolšuju častku svajho žyćcia pravodziŭ u poli, jak kažuć, a kudy viartacca?»

A jak być redaktaram, kali ŭ ciabie prosta niama karespandentaŭ na miescach? Ty viedaješ z sacsietak, što niedzie adbyłasia padzieja, ale ty nie možaš heta spraŭdzić, ty nie maješ instrumientu. Heta maja lubimaja častka pracy była, kali treba pajechać u kamandziroŭku i rabić siužety adtul, ź miesca. Hetaha ž nie zrobić nijaki štučny intelekt.

I voś hetaha mocna brakuje, jak ja ciapier baču, sučasnaj biełaruskaj žurnalistycy, bo jana ŭsia ŭ vyhnańni. A taja, što ŭ Biełarusi, nu, heta składana nazvać svabodnaj žurnalistykaj, a časam i ŭvohule žurnalistykaj.

My rabili svoj ułasny kantent, jaki vielmi redka hruntavaŭsia tolki na infarmacyi sacsietak. A ciapier heta ŭskładniena nie prosta technična adsutnaściu karespandenta, ale ŭskładniena i vialikaj niebiaśpiekaj dla ludziej, jakija mohuć navat nie toje, što supracoŭničać, a prosta adnarazova pieradać niejkuju infarmacyju, albo napisać ananimny niejki kamientar.

Pavialičyć

Siedziačy ŭ kałonii, my ź dziaŭčatami nazirali, jak pryvozili ludziej hrupami, takimi chvalami. Naprykład, chvala tych, chto, kaho sadziać za pasyłki palitviaźniam, albo chvala kamientataraŭ u 2022—2023‑m, albo chvala paśla tak zvanaha refierendumu. Ci za intervju i kamientary «ekstremistam», jak u svoj čas Darja Łosik, a potym i moj muž.

Usio stała niebiaśpiečnym, usio ŭskładniłasia i technična, i etyčna. Jak rabić žurnalistyku ŭ takich umovach? Maje strymy, mabyć, buduć zapatrabavanyja tolki ź niejkich, nie viedaju, mižnarodnych padziej. Ale ž heta nie biełaruskaja paviestka, u lepšym vypadku rehijanalnaja albo ŭvohule mižnarodnaja. I takoje dva razy na hod, nie bolš. A što rabić žurnalistu štodnia? Šmat pytańniaŭ, kaniešnie, jakija ŭ mianie pakul biez peŭnych adkazaŭ.

«Sapraŭdny dzień vyzvaleńnia — kali vyjdzie Ihar»

— Padčas sustrečy ŭ Vilni ty skazała, što tvoj sapraŭdny dzień vyzvaleńnia budzie tolki tady, kali vyjdzie Ihar.

— Tak, heta praŭda. I zaraz tak skažu. Kali jany vyzvalajuć mianie, ale pakidajuć u zakładnikach Ihara, to heta absalutna taja praktyka biełaruskich uładaŭ, jakaja na nas adpracoŭvałasia ŭvieś čas.

Jany viedajuć, jak zrabić baluča. Jany majuć instrumient, takuju mahčymaść, jany heta robiać. Vymušanaje rasstavańnie ź Iharam — heta całkam układajecca ŭ tuju taktyku, jakoj jany cisnuli na mianie ŭsie piać hadoŭ.

Heta ž navat i nie vyhadna samim biełaruskim uładam, jany ž cudoŭna razumiejuć, što ja pačnu kazać pra Ihara, a ja jašče i viedaju, jak kazać. Ja budu kazać tak, kab tema hučała, kab jahonaje imia hučała. I ja nie dam zabyć ni amierykanskim, ni jeŭrapiejskim palitykam, ni biełarusam pra Ihara.

My dačakajemsia ŭsich našych kaleh i ŭvohule usich palitviaźniaŭ.

Ja mocna spadziajusia, što amierykancy pazmahajucca za toje, kab u nas uvohule byŭ spynieny miechanizm represij, kab nie adpuskali dziesiać čałaviek i nie nabirali ŭ toj ža dzień dziesiać novych zakładnikaŭ. Kab ludzi zastavalisia ŭ Biełarusi ŭ narmalnym žyćci, a nie na represiŭnych umovach. Tady ŭžo mahčyma možna budzie dumać pra niejkija nastupnyja kroki, navat i pra viartańnie dumać. U pryncypie ja — aptymistka, ale što da chutkich pieramien naŭrad ci. A ja sama pakul viartajusia ŭ žyćcio, prafiesiju, da siabie.

• 3
• 0
• 0
• 0
• 0
• 4
• 0
• 7