«Дагэтуль задаюся пытаннем, чым Пратасевіч мяне зачараваў». Вялікае інтэрв'ю Соф'і Сапегі — частка другая

— Як было жыць з сілавікамі ў адной кватэры? Вы размаўлялі з імі?

— Так. Яны пасутачна дзяжурылі, а потым мяняліся. Часцей за ўсё гэта былі адны і тыя ж людзі. Адны былі больш адчужаныя, маўляў, мы выконваем свой абавязак. А другія спрабавалі неяк кантактаваць: «Карціну малюеш? Дай пагляджу». У нейкі момант я ўжо не ўспрымала іх як ворагаў, мы проста па розныя бакі барыкад. Але і супрацоўнікі «Альфы» — гэта не супрацоўнікі ГУБАЗіКа: яны паводзілі сябе значна больш прафесійна і ветліва.

— Як праходзілі вашы дні пад хатнім арыштам? Бацькі маглі вас наведваць?

— Бацькі маглі са мной бачыцца, але толькі па ўзгадненні са следчым. А следчая, у сваю чаргу, прытрымлівалася ўказанняў КДБ. Гэта была жанчына — імя я ўжо не памятаю. Затое добра памятаю яе нарошчаныя вейкі-матылькі (смяецца).

Чытайце: Соф'я Сапега: Пратасевіч нагаварыў на мяне цэлы том крымінальнай справы — першая частка інтэрв'ю

Жыццё пад хатнім арыштам было даволі аднастайным. Раману забаранялі выходзіць на вуліцу, бо яго твар быў значна больш пазнавальным, чым мой. А я магла раз на дзень выходзіць пад аховай у краму і проста прагуляцца вакол дома.

Нам тады яшчэ дазвалялі піць алкаголь, і мы перыядычна выкарыстоўвалі яго як спосаб хоць ненадоўга ўцячы ад рэальнасці. Я не магла прымаць антыдэпрэсанты і заспакаяльныя, хадзіць да псіхолага, адкрыта размаўляць пра тое, што са мной адбывалася. І алкаголь здаваўся нам адзіным даступным спосабам хоць бы на час заглушыць думкі. Так мы і жылі, стараючыся неяк даць рады таму, што адбывалася. Усё гэта доўжылася, напэўна, месяцы два-тры.

— Паступова ў нас з Раманам моцна пагоршыліся адносіны. А потым здарылася страшнае. Быў канец кастрычніка. Раніца, Раман яшчэ спаў, а я прачнулася і вырашыла пагартаць Instagram. Узяла яго тэлефон (у нас быў адзін на дваіх) — там была адкрытая яго старонка, я ўбачыла іх перапіску з былой жонкай. Чытаю, як яна адказвае на яго паведамленні, адпраўляе яму фатаграфіі ніжняй бялізны, сябе, свайго цела, — і ў галаве круціцца: «Якога чорта ты робіш? Куды мне цяпер падзецца? Што мне рабіць? Як ты можаш так мне здраджваць?»

У звычайным жыцці я б проста сабрала рэчы і сышла. Без доўгіх тлумачэнняў і спроб нешта высветліць. Але тут я ў закладніках. У мяне не было магчымасці бразнуць дзвярыма і апынуцца па іншы бок гэтай гісторыі. І сённяшні, калі сутыкаюся з крызіснымі абставінамі, перш за ўсё стараюся выйсці, адысці, аддыхацца. Мне трэба фізічна апынуцца за межамі таго, што адбываецца, каб хоць крыху прыйсці ў сябе. А тады я была вымушана заставацца ўнутры сітуацыі.

У той дзень напружанне, бяссілле і адчуванне здрады канчаткова сарвалі мне псіхіку. Паўтаруся, я не магла пайсці да тэрапеўта, пагаварыць з мамай, сысці. А ўжо тым больш з Раманам — мне брыдка было з ім размаўляць. А спаць у адным ложку — агідна. Увесь гэты боль вельмі моцна пачаў на мяне ціснуць. Я не стрымалася і шмат выпіла, моўчкі, адна, з каменным тварам. Выпіла, напэўна, можа, каля двух бутэлек віна. Я не хацела больш нічога. Мне здрадзіў чалавек, які павінен быў быць партнёрам, мы павінны былі падтрымліваць адзін аднаго.

 — Вы неяк змаглі гэта абмеркаваць?

— Я дапіваю віно на кухні. Ён заходзіць, і я яму кажу: «Чаму ты мне не сказаў? Навошта ты так са мной робіш? Мы ж з табой разам сядзім пад арыштам. Ну добра, вырашылася б усё — і потым бы ўжо перапісваўся з былой жонкай. Не трэба гэта рабіць пры мне цяпер». Ён спрабуе аднеквацца і выходзіць.

Далей адбылася самая вялікая дзікасць, якую я ніколі не здзяйсняла да гэтага. Было адчыненае акно (а гэта шосты паверх). Я ў цэлым баюся вышыні. Моцна. Але тады было ўжо настолькі ўсё роўна, што нічога не мела значэння. Я села на падаконнік, ногі звесіла вонкі і была гатовая скакаць. Не ведаю, напэўна, можна сказаць дзякуй людзям, якія праходзілі міма. Яны ішлі па дыяганалі ў іншы двор — мама, тата і дзіця. І я разумею, што не хачу, каб яны гэта бачылі, каб дзіця глядзела, як я падаю. Таму чакала, пакуль яны пройдуць. А яны так вельмі павольна ішлі, проста зусім. І ў гэты момант мяне выцягваюць з акна.

— Кадэбэшнікі?

— Спачатку Раман. Ён зайшоў на кухню, пачаў крычаць, і ўжо тады прыбеглі кадэбэшнікі і ўцягнулі мяне назад. Зразумела, што яны рабілі гэта не для мяне — ратавалі, хутчэй, сябе ад праблем.

Пасля гэтай спробы суіцыду яны зразумелі, што трымаць са мной побач Пратасевіча занадта небяспечна. Ды і ён ужо здаваў усё, што трэба было.

Таму праз тыдзень мяне перавезлі ў кватэру бацькоў у Лідзе. Іх выселілі, яны жылі ў доме за горадам.

Пра тое, што мяне рыхтуюць да пераезду, я, натуральна, нічога не ведала. Усё гэта было вельмі рэзка. У адзін дзень мы сядзелі, гулялі ў Uno, стараліся паводзіць сябе проста як знаёмыя, якія апынуліся ў адной пастцы. Дзіўна, ці не так?

У нейкі момант прыходзіць мая следчая (тая самая жанчына з вейкамі-матылькамі) і кажа: «Збірайся». У мяне было літаральна пятнаццаць хвілін. Мы з Ромам усё рабілі ў спешцы, таму частка рэчаў так і засталася ў той кватэры. Да гэтага часу іх не знайшлі, у тым ліку каштоўнасці.

У той жа дзень мяне адвезлі ў Следчы камітэт, дзе я падпісала паперы аб пераводзе. Затым гродзенскі АМАП адвёз мяне ў Ліду. Асобны дзякуй маёй сям'і: яны ўсё падрыхтавалі, пра ўсё паклапаціліся, нават халадзільнік набілі літаральна ўсім, чым толькі можна было яго запоўніць.

Але для мяне ўсё гэта было вялізным стрэсам. Я нічога не ведаю, сувязі няма, нічога не тлумачаць. Са мной наогул размаўляюць так, быццам я не чалавек, а проста нейкі тавар, які трэба перакінуць з пункта А ў пункт Б.

З канца кастрычніка я жыла ў Лідзе. На прагулку мяне па-ранейшаму выпускалі ўсяго на гадзіну на дзень. З боку гэта выглядала даволі абсурдна: я ў бронекамізэльцы, побач — жанчына і мужчына з пісталетамі, крыху далей — яшчэ двое супрацоўнікаў міліцыі, а ззаду — міліцэйскі «бобік». Уяўляеце, якая ахова? Быццам я жонка прэзідэнта ці асабліва небяспечная злачынца.

Спачатку думала: «Якая ганьба!» Тым больш што гэта мой родны двор, вуліца, дзе я вырасла. Вядома, такая сітуацыя бянтэжыла. Але з часам прывыкла і пачала ўспрымаць усё гэта з іроніяй, амаль як жарт.

Новы год я сустрэла яшчэ ў кватэры ў Лідзе. І, нягледзячы на абставіны, мы нават здолелі трохі стварыць святочную атмасферу: я і двое супрацоўнікаў накрылі стол, уключылі навагоднія праграмы. Паміж намі не было адкрытай агрэсіі або непрыязнасці, таму вечар прайшоў даволі спакойна.

Вясной мяне перавезлі ў Гродна — там павінен быў пачацца суд. Я жыла ў службовай кватэры мясцовага АМАПа, супрацоўнікі якога пастаянна мяне ахоўвалі. Каб сачыць за мной, сілавікі ўсталявалі камеру ў плінтусе. Але гэтая задумка правалілася. Я ведала, дзе яна знаходзіцца, і са шкоднасці часам «выпадкова» трапляла ў яе венікам.

«Мая сям'я заплаціла нібыта пацярпелым сілавікам каля 70 тысяч даляраў шкоды»

— Судовае пасяджэнне было закрытым. Яны тлумачылі чаму?

— Афіцыйныя прычыны мне цяпер складана ўзнавіць, але гэта, падобна, стандарт — занадта інтымныя падрабязнасці пра сілавікоў.

Павялічыць

Усе пасяджэнні працягваліся амаль месяц: мяне кожны дзень пад аховай прывозілі ў Гродзенскі абласны суд. Справу разглядалі суддзя і народныя засядацелі. У выніку мяне прызналі вінаватай па арт. 130 КК (Распальванне сацыяльнай варожасці), а таксама арт. 179 КК (Незаконны збор і распаўсюджванне звестак аб прыватным жыцці).

Пры гэтым на судзе не было ніводнага пацярпелага. Хіба што Пратасевіч з'явіўся як сведка. Ганьба.

— Як ён сябе паводзіў на судзе і што вы адчувалі ў той момант, калі ён даваў паказанні?

— Да таго моманту ніякай павагі да яго ў мяне не захавалася. Яго выклікалі ў залу суда, я адчувала, што ён нервуецца, але працягвае казаць усё тое, што я і так даведалася з тома, прысвечанага мне. Ён нават не адважыўся паглядзець на мяне. Толькі пасля заканчэння допыту мімалётна зірнуў у мой бок.

Пры гэтым сілавікі заявілі цывільныя пазовы аб кампенсацыі маральнай шкоды. Я вельмі ўдзячная сваёй сям'і: менавіта блізкія ўзялі на сябе гэтую фінансавую нагрузку і выплацілі па пазовах каля 70 тысяч даляраў.

— Была інфармацыя, што ўсяго пацярпелымі па справе праходзілі 223 чалавекі, з іх 78 трэба было выплаціць грашовую кампенсацыю маральнай шкоды.

— Так. Некаторыя патрабаванні я адхіляла, таму што не пра ўсіх менавіта я рабіла допісы — мы працавалі з напарнікам. На судзе даходзіла да таго, што мы разбіралі, чый дзе пост.

— Самы высокапастаўлены сілавік з вашага спісу — гэта хто?

— Я практычна адразу пасля стварэння ЧКБ пачала весці рэгіёны — Віцебск, Гомель — і потым перайшла на Брэст. У асноўным пазовы былі ад звычайных супрацоўнікаў АМАПа, ДАІ і іншых падраздзяленняў — усе яны нібыта вельмі моцна пацярпелі, адчувалі маральныя пакуты, жадалі мне самага строгага пакарання.

Самы характэрны момант (і самы крыўдны, напэўна) — гэта калі паказалі пост з відэа, дзе супрацоўнік ДАІ неправамерна сябе паводзіць у дачыненні да пратэстоўцаў. І вось ён адзін падаў пазоў на 5000 рублёў, хоць яго парушэнне было відавочна зафіксавана.

— Падчас пасяджэнняў прыводзілі прыклады, калі пасля публікацыі даных у ЧКБ супрацоўнікам міліцыі прычынялі фізічную шкоду?

— Зусім не. Нават у адрозненне ад «Карацеляў Беларусі», «Чорная кніга Беларусі» заўсёды была нацэлена перш за ўсё на фіксацыю і публікацыю інфармацыі, а не на цкаванне людзей.

«Калі калі-небудзь Сапега прыйдзе да мяне дадому, у мяне рука не дрыганецца»

— Вы чакалі, што будзе такі вялікі тэрмін — шэсць гадоў?

— Я ўжо думала пра гэта. Для бацькоў гэта, вядома, стала нечаканасцю. Але сама была ў нейкай ступені гатовая да такога выніку. Бацькі нават сабралі мне торбу з рэчамі і прадуктамі, хай і з верай у лепшае.

Пасля суда мяне адвезлі ў Гродзенскую турму. Калі камусьці цікава, як яна ўладкавана, схадзіце ў Лукішскую турму ў Вільні — яны вельмі падобныя. Затым было Баранавіцкае СІЗА, а адтуль мяне этапавалі ў жаночую калонію ў Гомелі, на Антошкіна.

Сам этап быў вельмі цяжкім. У «купэ» на пяць-шэсць чалавек нас было 12. Ні я, ні бацькі не разумелі, што з сабой не трэба браць столькі ежы, адзення і іншых рэчаў. Усё гэта ж трэба было несці мне самой. У выніку цягнула за сабой неверагодна цяжкія торбы. Калі я ўпершыню апынулася ў каранціне калоніі, мяне сустрэў ДПНК (дзяжурны памочнік начальніка калоніі). «О-о, мы цябе чакалі! Прывітанне, рухаемся!» — сказаў ён так, быццам я прыехала не ў калонію, а ў закрыты летні лагер для дарослых.

— Да вас ставіліся ў калоніі неяк па-асабліваму?

— Я была для іх персанальным ворагам, таму што мая праца ў тым, каб выкрываць іх і публікаваць інфармацыю пра іх дзеянні. Зразумела, ім гэта не падабалася.

Памятаю эпізод, калі адна з жанчын у калоніі размаўляла з начальнікам — тады ім быў палкоўнік Дзяніс Таўсцянкоў — і папрасіла за мяне: «Не чапайце яе, калі ласка, яна нармальна сябе паводзіць». Я сапраўды старалася паводзіць сябе спакойна, хутчэй нават адасоблена. Не бачыла сэнсу лішні раз канфліктаваць або нешта камусьці даказваць. Мне трэба было выжыць, выйсці на свабоду і захаваць магчымасць займацца чымсьці далей.

Але рэакцыя Таўсцянкова на гэтую просьбу была зусім нечаканай. Ён склаў пальцы ў форме пісталета, паказаў стрэл і сказаў: «Калі калі-небудзь Сапега прыйдзе да мяне дадому, у мяне рука не дрыганецца». Я дагэтуль не разумею, навошта мне наогул было б прыходзіць да яго дадому — чай, ці што, піць? Не тое каб у мяне ўзнікала такое жаданне (смяецца). У гэтым і быў увесь абсурд: падобныя выказванні і сітуацыі пастаянна суправаджалі мяне ў калоніі.

Яшчэ адным вялікім расчараваннем стала тое, наколькі моцна там перавернутыя прывычныя чалавечыя каштоўнасці. Усё, што на свабодзе здаецца натуральным, — любоў, падтрымка, абдымкі, просты чалавечы ўдзел, здольнасць паставіцца да кагосьці з разуменнем — у калоніі магло стаць нагодай для пакарання. За праяўленне пачуццяў або блізкасць з іншым чалавекам можна было трапіць у ШІЗА. Выйшла я, дарэчы, злосным парушальнікам парадку. Тут ужо я маміна зласліўка.

І мне дагэтуль цяжка ўсвядоміць гэты кантраст. Як чалавек, які аддаваў распараджэнні, з-за якіх людзей збівалі і катавалі, можа потым вяртацца дадому, абдымаць сваіх блізкіх, цалаваць іх і жыць звычайным сямейным жыццём? Як наогул можна падзяляць гэтыя два бакі сябе — тое, што ты робіш з іншымі людзьмі, і тое, як паводзіш сябе з тымі, каго любіш? Для мяне гэта зусім неспасцігальна.

— Вы траплялі ў ШІЗА?

— Не была, не.

— Шанцавала?

— Не шанцавала — баяліся.

— Чым вы займаліся ў калоніі?

— Я працавала на спецмашыне. Заклёпкі рабіла, фурнітуру, кнопкі, гузікі і г. д. Спецмашыну звычайна даюць тым, у каго трошачкі мозг працуе хутчэй, псіхіка больш устойлівая. Але шыць таксама там навучылася. Нарэшце.

— Як гэта — усведамляць, што наступныя шэсць гадоў правядзеш за кратамі ў такіх умовах?

— Я ўжо была гатовая практычна да ўсяго, але ўсё роўна не верыла, што адсядзець прыйдзецца ўвесь тэрмін.

Павялічыць

І вось надышоў той самы дзень — 7 чэрвеня 2023 года. Мяне прывялі з усімі рэчамі ў так званы КП, прыёмны пункт, і кажуць: «Ну што, дагулялася?» Вырашыла, што збіраюцца этапаваць у расійскую калонію, бо падавалі запыт на экстрадыцыю. Да таго моманту ўжо здавалася, што страчваць няма чаго, таму была абсалютна спакойная эмацыйна ад усяго, што адбывалася.

Мяне яшчэ спрабавалі напалохаць, казалі, што цяпер адправяць у трэці атрад. А да гэтага ўвесь год я правяла ў дзявятым — увесь час, што знаходзілася ў калоніі, мяне трымалі менавіта там.

— Што за трэці атрад такі і чаму ім палохалі?

— Я не ведаю чаму, таму што дзявяты лічыўся самым непрыемным, лічыўся прэс-атрадам. Дзяўчынкі мучылі адна адну, катавалі практычна. Аднойчы ў наш атрад трапіла дзяўчына з жоўтай біркай. Яна адкрыта ішла супраць сістэмы: адмаўлялася працаваць і ў прынцыпе не хацела ні падпарадкоўвацца, ні прымаць устаноўленыя правілы. За гэта ёй давялося дорага заплаціць. З самага першага дня я паспрабавала асцярожна растлумачыць ёй: «Ты ж яшчэ зусім маладая. Калі ласка, проста перажыві гэты час. У цябе паўтара года тэрміну — выйдзеш, і ўсё гэта застанецца ззаду. Зможаш жыць далей, займацца чым захочаш. Толькі не мучай сябе тут больш, чым трэба». Але яна мяне, вядома, не паслухала. Яна была маладзейшая і, відаць, не збіралася мірыцца з тым, што адбывалася.

Усё скончылася тым, што аднойчы яна пры ўсіх, у тым ліку пры тых, хто супрацоўнічаў з адміністрацыяй, назвала нашага аператыўнага супрацоўніка — тады гэта быў Аляксандр Кузняцоў, спадзяюся, што яму там нялёгка, — далб***ам і няздатным дэбілам. Хтосьці з жанчын перадаў яму гэтыя словы. У той жа вечар дзяўчыну завялі ў капцёрку (склад для рэчаў і прадуктаў ад родных) і збілі. Я да гэтай пары памятаю яе крыкі.

— Там жанчыны б'юць?

— Так, для мяне гэта таксама стала свайго роду шокам. Мне здавалася, што калі мы ўсе апынуліся ў адной лодцы, то павінны хаця б паспрабаваць дамовіцца і навучыцца суіснаваць, каб усім было крыху лягчэй. Урэшце, мы ж маглі паспрабаваць зрабіць сваё жыццё там хаця б адносна камфортным.

У мяне ніколі не было адчування, што я нечым лепшая за астатніх. Я не хадзіла з каронай на галаве і не лічыла сябе прадстаўніцай нейкага вышэйшага грамадства сярод людзей, якіх можна было б назваць адкідамі. Я да ўсіх ставілася аднолькава, з павагай, і мне здавалася, што гэта цалкам натуральна. Так і павінна было быць. Але не.

— Вы ведалі, што за вашым лёсам сочыць Крэмль, а абставіны справы — на ўзроўні Лукашэнкі і Пуціна?

— Я наогул не ведала, што адбываецца за межамі кратаў. Якія працэсы ідуць, хто каму тэлефануе, хто з кім размаўляе.

Аднойчы супрацоўнік КДБ прагаварыўся, маўляў, уяўляеш, твой лёс абмяркоўваюць на такім узроўні. Але для мяне гэта былі проста словы. Адна справа — пачуць, што табой цікавяцца на ўзроўні Лукашэнкі і Пуціна, і зусім іншая — разумець, што гэта сапраўды нешта мяняе. У мяне не было ніякай магчымасці праверыць гэтую інфармацыю ці ўбачыць, як яна адбіваецца на маім жыцці.

Павялічыць

Увесь мой свет тады быў вельмі маленькім. Па сутнасці, ён абмяжоўваўся лістамі мамы. І нават іх у мяне ў нейкі момант забралі.

— Як прайшоў ваш першы дзень на свабодзе?

— Досыць безэмацыйна. У той дзень Таўсцянкоў упершыню назваў мяне па імені. А не «Сапега», «тварь», «жывёла» і іншымі любімымі слоўцамі, якімі ён узнагароджваў мяне на працягу ўсяго года ў калоніі, калі выклікаў мяне на камісіі па пакараннях. Я разумела, што выйду на свабоду, але не адчувала ні радасці, ні эйфарыі. Унутры была пустэча. Проста чакала, калі мяне нарэшце выпусцяць.

Як аказалася, нават гэта збольшага ператварылася ў своеасаблівае шоу. Дзяўчына выходзіць на свабоду з мёртвымі вачыма, у простым адзенні, спрабуе размаўляць, паціскаць рукі, завучана дзякаваць. Калі шчыра, збоку гэта, напэўна, выглядала даволі недарэчна. У той жа дзень я паляцела ў Маскву.

«Дагэтуль задаюся пытаннем, чым ён мяне зачараваў»

 — Як вы пазнаёміліся з Раманам Пратасевічам?

— Важна ведаць пра мяне адну рэч: у мяне фактычна быў разлад харчовых паводзін. Некалькі гадоў я была вельмі худой: пры росце 171—172 сантыметры важыла ўсяго 46—47 кілаграмаў.

У нейкі момант маё жыццё практычна цалкам звялося да стасункаў з ежай. Мяне не цікавілі ні мужчыны, ні нейкія іншыя аспекты жыцця. Здавалася, што ў мяне ёсць толькі ежа, пастаянныя думкі пра яе і бясконцая барацьба з уласным голадам.

З часам я пачала спрабаваць выбрацца з гэтага стану, бо разумела: усё можа скончыцца тым, што я проста памру. Пачалі сыпацца зубы, выпадалі валасы, арганізм быў знясілены. Здавалася, што ад мяне самой амаль нічога не засталося, акрамя гэтага пастаяннага голаду і думак пра ежу.

І тады падумала: можа, мне варта паспрабаваць пачаць стасункі з кімсьці, каб пераключыцца, накіраваць увагу на нешта за межамі гэтай бясконцай барацьбы з сабой. Так мы з Пратасевічам і пачалі сустракацца — зусім выпадкова. У 2020 годзе, дзесьці ў верасні ці кастрычніку, мы сабраліся агульнай кампаніяй у бары «Бібліятэка» ў Вільні, каб сустрэцца пасля расстання праз кавід, прадэгуставаць розныя гатункі піва і нарэшце пагаварыць. І ён у гэты дзень з'явіўся ў гэтай кампаніі.

— Вы ведалі, што ён працуе на NEXTA?

— Так, ведала, хто ён такі, але не тое каб асабліва ім цікавілася. А потым мы пазнаёміліся, і аказалася, што ў нас шмат агульнага. Мы шмат смяяліся, размаўлялі, і мне было з ім сапраўды цікава. Я па сваёй натуры сапіясэксуал — мяне прывабліваюць разумныя, эрудыяваныя людзі, а Рома сапраўды быў цікавым суразмоўцам. Паміж намі ўзнікла хімія. На той момант у яго была дзяўчына, але я пра гэта не ведала.

Я жыла асобна, а ён тады здымаў нумар у гатэлі ў Вільні. Яшчэ дзейнічалі кавідныя абмежаванні, усё было даволі нявызначана. І, напэўна, тыдні праз два-тры пасля знаёмства ён пераехаў да мяне.

— Вам хто-небудзь расказваў пра яго негатыўныя рэчы?

— Не. Увогуле. У той перыяд усё адбывалася настолькі сумбурна, што было складана разабрацца, хто ёсць хто і каму можна давяраць. Было адчуванне, што мы ўсе быццам бы ў адной лодцы, але яшчэ самі толкам не разумелі, хто ў ёй знаходзіцца. І, як мне здаецца, гэта сыграла з намі злы жарт.

Павялічыць

— Чым ён вас зачараваў?

— Я дагэтуль задаюся гэтым пытаннем, і ў мяне пакуль няма на яго адказу. Я вельмі люблю мужчын, якія разумнейшыя за мяне: больш эрудыяваных, якія ўмеюць цікава падаць інфармацыю, захапіць размовай, прымусіць цябе думаць. Раман сапраўды разумны. Але пры гэтым, на мой цяперашні погляд, маральна слабы. Магчыма, калі б ён не быў настолькі слабым у гэтым сэнсе, ён бы ўжо даўно быў тут.

У той дзень, калі я думала, што мяне заб'юць, што я памру, у мяне нават думкі не ўзнікла пайсці да сілавікоў і сказаць: «Я зараз вам усё раскажу». У мяне не было такога жадання. А ў Рамана, як я разумею, было. І ў той дзень, калі мяне павезлі на Акрэсціна, ён паехаў у Следчы камітэт практычна на ўсю ноч.

— Вы згадвалі, што да мая 2021 года ў вас сталі разладжвацца стасункі. А чаму?

— Я хацела расстацца з Раманам яшчэ да таго, як мы вярнуліся ў Вільню. Больш не вытрымлівала ягонай абыякавасці. Я з тых дзяўчат, якім патрэбна ўвага: каб са мной размаўлялі, праводзілі час, каб я адчувала, што я для чалавека ў прыярытэце. Мне хацелася, каб нашы стасункі былі для яго важнейшымі. 

— Як вы даведаліся, што Пратасевіч ажаніўся, і што адчувалі?

— Я ўжо была ў калоніі, калі аператыўныя супрацоўнікі з відавочным задавальненнем паведамілі мне гэту навіну. Яны літаральна злараднічалі: «Ха-ха-ха, глядзі што! Пацешся». Мне было вельмі крыўдна. Не тое каб Раман усё яшчэ мяне цікавіў. Гэта быў хутчэй боль за сябе. Я сябе шкадавала і не разумела, як можна настолькі брудна зрабіць з іншым чалавекам. Было крыўдна ад таго, як усё гэта адбылося, як быццам мяне выставілі дурніцай. І, напэўна, больш за ўсё закранала менавіта гэта — не столькі тое, што ён ажаніўся, колькі тое, як са мной абышліся. Хоць і навіна пра шлюб адразу ж пасля вынясення прысуду больш падобная на фарс.

— Нядаўна Раман зноў ажаніўся. Што думаеце з гэтай нагоды?

— Я даведалася пра гэта ад мамы і літаральна нядаўна. Яна даслала мне паведамленне пра яго шлюб і напісала нешта накшталт: «Прыкінь, вось гэта прыкол». А я адказала: «Хм, і праўда прыкольна. У мяне яшчэ ні аднаго шлюбу няма, таму што вельмі асцярожна падыходжу да гэтага пытання. А Раман ужо трэці раз жанаты». Пры гэтым упэўненая, што за ўсім гэтым стаіць вельмі добра прадуманая праграма. Прынамсі, у мяне складваецца такое ўражанне: занадта ўжо ўсё выверана па часе, па тэрмінах і па паслядоўнасці падзей. Мне цяжка паверыць, што ўсё гэта проста выпадковае супадзенне. 

— У Рамана неяк мянялася ўспрыманне сябе пасля масавых маршаў у Беларусі, інтэрв’ю расійскаму блогеру Юрыю Дудзю?

— Так. У яго быў перыяд, калі ён думаў, што яго недаацэньваюць, прычым незаслужана: «Я ж столькі ўсяго зрабіў, я ж такі класны хлопец, я ж усё добра раблю?»

— А чаго ён хацеў?

— Прызнання, каб сядзець у Офісе Ціханоўскай і гаварыць, як трэба рабіць. А яго туды не дапусцілі, і таму ў яго была такая траўма.

— У вас ёсць адказ, чаму, скажам так, са змагара з рэжымам ён стаў прапагандыстам? З’явілася нават яго аўтарская перадача на СТБ, дзе ён у сваім смокінгу пад музыку з фільма «Джэймс Бонд» «раскрывае сакрэты збеглых».

— Я, дзякуй Богу, не бачыла гэтага. Пад музыку з «Джэймса Бонда» і ў смокінгу? Ой, ганьба.

— Вы расчараваліся ў Рамане Пратасевічы?

— Безумоўна. Я не хачу сыходзіць у нейкія радыкальныя фемінісцкія разважанні, але практыка паказала, што жанчыны ў падобных абставінах могуць быць значна больш стойкімі і прынцыповымі. Прынамсі, мой уласны досвед прымушае мяне так думаць.

— У лістах бацькам, якія траплялі ў прэсу, вы пісалі, што Раман — ахвяра. Цяпер вы гэтак жа мяркуеце?

— Так, ён ахвяра. Але не такая, як ахвяры хатняга ці сэксуальнага гвалту. Ён, на мой погляд, ахвяра ўласнай слабасці. Мне яго шкада, таму што ён прыняў рашэнне, якое, як я лічу, было ў корані няправільным. І шкада, што ён не знайшоў у сабе сіл прыняць свой лёс. Калі б ён з самага пачатку змірыўся з тым, што, як яму здавалася, яго чакае, калі б не спрабаваў любой цаной пазбегнуць таго сцэнарыя, які намаляваў у сябе ў галаве, магчыма, ён прайшоў бы гэты шлях больш-менш годна.

Я памятаю, як аднойчы размаўляла з бацькам пра Рамана. Абуралася: «Як наогул можна так здаваць людзей? Як ты не разумееш, што яны ж таксама хутка сядуць?» А бацька адказаў мне: «Сонь, калі ты пачынаеш здаваць, ты ўжо здаеш да канца». Тут нельга напалову. Калі ты на гэта пайшоў, то, па сутнасці, ужо пераступіў рысу. Тады ён сказаў мне яшчэ адну фразу, якую я добра запомніла: «Вось ты, Сонь, памаўчала, атрымала сваё, і мы цябе выцягнулі».

І мне шкада, што Раман не прыняў іншага рашэння. Магчыма, тады не было б сотняў людзей, якія зараз адчуваюць да яго нянавісць і хочуць, каб ён адказаў за свае ўчынкі. Мне здаецца, беларускія спецслужбы пакуль досыць мякка з ім абыходзяцца. Магчыма, яны разумеюць, што ў турме яму можа пагражаць сур’ёзная небяспека: занадта шмат людзей пацярпелі ў выніку яго дзеянняў. Мне здаецца, ён дрэнна скончыць. Але я ніколі не жадала яму зла. Нягледзячы на ўсё, што адбылося, не хачу, каб з ім здарылася нешта дрэннае.

— Вы не думаеце, што яму давялося гэта рабіць, бо на яго моцна ціснулі?

— Не, ва ўсякім разе, не мацней, чым на ўсіх астатніх.

— Можа, у яго ёсць варыянт неяк выправіць сітуацыю?

— Мне здаецца, ён ужо нічога не выправіць. Я неяк спрабавала ўявіць сябе на яго месцы. І атрымлівалася, што тут ты чужы, а там, у Беларусі, таксама вораг і таксама чужы. І дзе тады тваё месца? Нідзе. Цябе не прымаюць ні ў Еўропе, ні ў Беларусі. І, як мне здаецца, гэта ўжо не змяніць. Як бы ты ні спрабаваў, як бы ні круціўся, ні падбіраў правільныя словы, ні гаварыў тое, што ад цябе хочуць пачуць, — гэта нічога не зменіць. Ты ўсё роўна застанешся чужым.

— Калі б вы ўбачылі яго зараз, што б яму сказалі?

— Прайшла б міма. Нічога не сказала б. У мяне няма да яго ні злосці, ні агрэсіі — пустата і лёгкае шкадаванне.

«Я называю сябе эмацыйнай жырафай: да мяне ўсё даходзіць значна пазней»

— Апошнія навіны пра ваш лёс пасля памілавання былі ў 2023 годзе. Тады стала вядома, што вы паляцелі ў ААЭ, а потым — у Тайланд. Што было далей?

— Сапраўды, вылятала з Масквы праз ААЭ ў Тайланд, бо мой бацька ўжо больш за дзесяць гадоў пастаянна жыве там. Ён вельмі рэдка вяртаецца ў Расію, у яго там свае справы, але я да гэтага ніякага дачынення не маю.

У Тайландзе правяла каля дзевяці месяцаў. І там было цудоўна. Нібыта проста выйшла з адных дзвярэй і ўвайшла ў другія — пераступіла парог, усё. Ніякіх асаблівых эмоцый, ніякіх перажыванняў. Як быццам нічога не адбылося.

Я сама называю сябе эмацыйнай жырафай: да мяне ўсё даходзіць значна пазней. Больш за год наогул не плакала — ні адзінай слязінкі. І толькі калі памёр Аляксей Навальны і я слухала выступленне яго жонкі, у мне ўпершыню нешта адгукнулася. Тады пусціла дробную, але ўсё ж слязу. Занадта балюча было глядзець выступ жонкі, муж якой загінуў.

— Калі да вас прыйшло ўсведамленне ўсяго, што адбылося?

— Першыя шэсць-сем месяцаў у Вільні я адчувала сябе нармальна. А потым — накрыла. Усё, што адбылося, нібыта пачало здаганяць мяне. У мяне была найцяжэйшая дэпрэсія. Я адчувала, што засталася сам-насам з усім сваім болем, з усім перажытым. Не разумела, што са мной адбываецца і як усяму гэтаму даць рады.

— Як вы выкараскаліся? Многія ўпадаюць у алкагольную залежнасць… Што вам дапамагло?

— Не магу сказаць, што ў мяне не было зрываў і падзенняў або што я цалкам з гэтага выйшла. Хутчэй, я вучуся з гэтым жыць. У нейкі дзень зразумела, што сама ўжо не даю рады і мне патрэбная медыцынская дапамога. Прыйшлося прызнаць, што нельга проста ўзяць і прымусіць сябе забыць усё, што адбылося.

Паступова я пачала вяртацца да звычайнага жыцця: працаваць, заводзіць стасункі, займацца паўсядзённымі справамі. Мне дапамагае тое, што побач ёсць людзі, з якімі адчуваю сябе ў бяспецы, і тое, што ў мяне зноў з’яўляюцца ўласныя планы на будучыню.

А яшчэ мне вельмі блізкая фраза з серыяла «Аповесць служанкі»: «Не дай вырадкам сябе даканаць». Напэўна, менавіта з гэтым я і жыву. Не хачу, каб усё, што са мной зрабілі, у выніку пазбавіла мяне яшчэ і астатняга жыцця.

Пры гэтым усё, што адбылося, моцна мяне змяніла. Я стала больш жорсткай, часам нават больш агрэсіўнай. Перастала быць добрай дзяўчынкай для ўсіх — той, якая імкнецца нікога не пакрыўдзіць і гатовая цярпець нязручнасці дзеля чужога камфорту. Цяпер, калі са мной абыходзяцца дрэнна, я магу адказаць. Мне больш не абавязкова маўчаць, усміхацца і рабіць выгляд, што нічога не адбылося.

У публічную прастору я таксама пачала больш-менш вяртацца літаральна нядаўна. Цяпер я не пазбягаю сустрэч з палітвязнямі, не баюся з’яўляцца на камеру.

Раней я пастаянна думала пра тое, хто мяне ўбачыць, што пра мяне скажуць і да чаго гэта можа прывесці. А цяпер мне проста надакучыла жыць у думках пра гэта. Гэта дэструктыўна. Больш не хачу хавацца. Я больш не баюся. Мне ўсё роўна.

— Якіх абвінавачванняў вы раней баяліся?

— Баялася, што мяне пачнуць абвінавачваць у тым, чаго я не рабіла. У тым, што нібыта менавіта я здавала людзей. Баялася, што пра мяне будуць распаўсюджваць нейкія гісторыі, што ўсё гэта можа адбіцца на бацьках і праз мяне праблемы ўзнікнуць і ў іх. Таму імкнулася быць максімальна непрыкметнай, лішні раз не з’яўляцца публічна і не прыцягваць да сябе ўвагі. Але ў нейкі момант прыйшла да высновы, што не магу ўсё жыццё жыць у страху перад тым, што пра мяне падумаюць або скажуць іншыя. Не магу кантраляваць чужыя словы і абвінавачванні, але магу вырашаць, як мне жыць самой. І калі я гэта ўсвядоміла, стала нашмат лягчэй.

Не магу сказаць, што цяпер жыву нейкае ідэальнае жыццё мары. У эмігранта стае сваіх складанасцей: мова, дакументы, пошук працы, неабходнасць нанова выбудоўваць жыццё практычна з нуля. Але ўсё гэта нашмат лепш, чым жыць у краіне, дзе ты нават не можаш спакойна сабрацца з іншымі людзьмі і пляскаць у ладкі, не асцерагаючыся наступстваў. Я не хачу вяртацца да такога жыцця.

— Дзе вы цяпер працуеце? Уладкаваліся па прафесіі?

— Не, і наўрад ці калі-небудзь змагу ў найбліжэйшай будучыні пацвердзіць свой дыплом на практыцы. Тут літоўская мова, літоўскае права, іншая прававая сістэма. Каб зноў працаваць юрыстам па спецыяльнасці, мне, напэўна, прыйшлося б яшчэ ад трох да шасці гадоў патраціць на вучобу і пацвярджэнне кваліфікацыі. Цяпер працую, але вялікіх грошай я пакуль не зарабляю, і асноўную частку нашых выдаткаў кампенсуе мой мужчына. Але пры гэтым на свае «хацелкі» мне стае, і гэта ўжо добра. Мне важна мець уласную працу і свае грошы.

Так-так, я цяпер у стасунках. Малады чалавек у мяне цудоўны: разумее мяне, нават калі я маўчу і нічога не тлумачу, а яшчэ выдатна гатуе. Так што я ўжо набрала пяць-сем кілаграмаў (смяецца). Увогуле, тры ў адным: каханы мужчына, найлепшая кампанія і асабісты кухар.

У планах пайсці вучыцца на дызайнера інтэр'ераў. Разумею, што цяпер штучны інтэлект паступова захоплівае ўсе сферы, у тым ліку дызайн, але мне здаецца, што ў мяне ёсць густ. Мне падабаецца прыдумляць, спалучаць колеры, працаваць з прасторай. Хочацца паспрабаваць сябе ў чымсьці новым.

Павялічыць

Таксама яшчэ я выхоўваю сабаку. Так што ў мяне ёсць чым заняцца і апроч працы (смяецца). Гэта залацісты рэтрывер. Я брала яе ў заводчыка і ўжо потым даведалася, што яе завуць Сона. Вось такое супадзенне.

— Ведаеце, што вы вядомы чалавек у Еўропе? Партрэты вас і Рамана з заклікам вызваліць вас віселі ў аэрапортах.

— Не. Дагэтуль не ведала (усміхаецца). Сур'ёзна?

— Так. А вы не заўважалі, што вас пазнаюць на вуліцах?

— Так, бывае. Аднойчы быў такі выпадак. У мяне быў ранні вылет з Вільні ў Грузію. Я сядзела ў зале чакання і заўважыла, што малады хлопец занадта часта і пільна на мяне глядзіць. Ужо па прылёце, калі мы чакалі багаж, ён падышоў да мяне і сказаў усяго адну фразу: «У вас вельмі прыгожае прозвішча».

• 45
• 1
• 0
• 3
• 0
• 0
• 0
• 5