Крэўскі замак раскрыў галоўную таямніцу: знайшлі ўваход у цямніцу, дзе задушылі Кейстута
Маштабныя рэстаўрацыйныя работы ў Крэўскім замку ідуць не першы год. Выданне Times.by паглядзела, якія адкрыцці зрабілі навукоўцы ў гэтым сезоне.
Першы каменны замак у Вялікім Княстве Літоўскім, хутчэй за ўсё, быў пабудаваны тут, у Крэве. Яго значэнне для гісторыі Беларусі цяжка пераацаніць: тут не толькі адбываліся дынастычныя канфлікты і сярэднявечныя бітвы.
Менавіта ў Крэўскім замку 14 жніўня 1385 года была падпісаная знакамітая унія, якая змяніла ход палітычнай гісторыі ва Усходняй Еўропе.
Цяпер Крэва — гэта невялікае мястэчка на захадзе Беларусі з велізарным турыстычным патэнцыялам. Нядзіўна,што пасля Міра і Нясвіжа, якія сталі папулярнымі кірункамі для падарожжаў, у Беларусі прыступілі да рэканструкцыі і Крэўскага замка.
У сярэднявечнай цвярдыні поўным ходам ідуць даследчыя работы. Археолагі вывучаюць абарончы роў перад замкам і працягваюць работы ў Княжацкай вежы.
Гісторыкі даследуюць унутраны перыметр данжона, дзе можна убачыць тунэль, які ішоў унутры сцяны замка з лесвіцай. У самай глыбіні яе бачна гатычная арка, а за ёй уваход на самы ніжні ярус вежы.
Вежа Кейстута
Канцэпцыя кансервацыі сцен замка прадугледжвае поўную рэканструкцыю, гэта значыць аднаўленне данжона.
«Данжон — гэта галоўная вежа Крэўскага замка. Унізе ўваходу ў яе не было. Перамяшчэнне адбывалася толькі праз унутраныя галерэі ў сценах», — расказвае вядучы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі IX—XVIII стагоддзяў і археаграфіі Інстытута гісторыі Алег Дзярновіч.
Пашыранае названне крэўскага данжона — Княжацкая вежа, але многія называюць яе вежай Кейстута. Рэч у тым, што паводле летапіснай традыцыі менавіта ў Крэўскім замку адбылася драматычная падзея ў нашай гісторыі — загінуў вялікі князь літоўскі Кейстут.
Каб зразумець гістарычны сюжэт, які склаўся вакол фігур Кейстута і яго сына — вялікага князя літоўскага Вітаўта, Алег Дзярновіч прывёў некалькі фактаў.
У ВКЛ у пачатковы перыяд была даволі архаічная палітычная сістэма, расказаў ён. У нашым рэгіёне было два варыянты перадачы ўлады — рымскі і варварскі. У першым выпадку ўлада пераходзіла ад бацькі да сына, а ў другім размяркоўвалася паміж братамі.
«Гэта тлумачыць, чаму палітычная сістэма Вялікага Княства Літоўскага была такой нестабільнай. Таму, калі памёр вялікі князь літоўскі Альгерд, першым сярод князёў быў ягоны брат Кейстут. Але ў новых рэаліях ўлада павінна была перайсці да сына Альгерда — князя Ягайлы», — працягвае гісторык.
У выніку супрацьстаянне традыцый і новых правіл пераемнасці ўлады прывяло да канфлікту паміж Кейстутам і Ягайлам. Першым быў узяты ў палон Ягайла па дарозе ў Вільню, але яму ўдалося вызваліцца. Пасля гэтага ён змог захапіць свайго дзядзьку Кейстута і стрыечнага брата Вітаўта, якіх ён змясціў у Крэўскім замку.
У хроніках гаворыцца, што Кейстут быў зняволены ў вежы, а Вітаўт — у пакоях.
«Мы можам інтэрпрэтаваць гэтую звестку, ведаючы тапаграфію Крэўскага замка. Гэта, вядома, версія, але яна пабудаваная на пэўнай аргументацыі», — лічыць спецыяліст.
Вітаўт утрымліваўся ў адным з верхніх ярусаў, таму што вядома, што яму ўдалося ўцячы, — верагодна, ён змог спусціцца праз баявую галерэю. Кейстута ўтрымлівалі ў больш строгіх умовах, таму што прэтэндэнтам на ўладу лічыўся менавіта ён.
«Хутчэй за ўсё, Кейстут быў зняволены на гэтым цокальным ярусе, уваход у які мы і бачым зараз. Для нас гэта памяшканне мае мемарыяльнае значэнне, бо, калі верыць летапісам, гэта менавіта тое месца, дзе ён быў задушаны», — расказвае Алег Дзярновіч.
Паводле слоў гісторыка, на цокальным паверсе вежы захоўвалася зброя гарнізона Крэўскага замка.
Падчас папярэдніх раскопак у 2012 годзе ў Княжацкай вежы быў закладзены археалагічны шурф — пробны глыбокі раскоп.
У ходзе даследаванняў была знойдзена куча абпаленых арбалетных шрубаў. Наканечнікі ляжалі ў адным месцы вельмі кампактна.
Фрэскі Крэўскага замка хочуць аднавіць з дапамогай ШІ
Завалы ў Княжацкай вежы яшчэ трэба разабраць. Паводле наяўных звестак, тут былі скляпенні, распісаныя фрэскамі, і гэтыя знаходкі вельмі важныя для гісторыі.
Пасля мангольскага нашэсця на ўсходзе Русі перасталі пісаць фрэскі — адбыўся культурны рэгрэс. Традыцыя захавалася толькі ў Ноўгарадзе і Пскове. А Крэўскі замак — гэта яркі прыклад роспісу сцен фрэскамі ў XIV стагоддзі.
Алег Дзярновіч нагадаў, што другой жонкай Альгерда была Ульяна Цвярская. З ёй у замок магла прыехаць цэлая арцель майстроў, якая і распісала гатычны замок візантыйскімі фрэскамі, што дало нам дзіўны сінтэз культур.
Пасля таго як замак моцна пацярпеў ад нападу князя Свідрыгайлы ў 1433 годзе, скляпенні, распісаныя фрэскамі, абваліліся ўсярэдзіну вежы. Цяпер, каб іх аднавіць, трэба будзе ўсе фрагменты, знойдзеныя ў ходзе раскопак, адсканаваць. Верагодна, іх удасца аднавіць з выкарыстаннем штучнага інтэлекту, які зможа сабраць іх, як пазлы.
Дзве тысячы фрагментаў фрэсак сёння захоўваюцца ў фондах Гродзенскага музея гісторыі рэлігіі. У Нацыянальнай акадэміі навук — таксама каля дзвюх тысяч фрагментаў роспісу. Цяпер з-пад завалаў трэба будзе дастаць яшчэ некалькі тысяч такіх элементаў тынкоўкі.
Пасля штурму замка войскамі князя Свідрыгайлы Княжацкая вежа была адноўленая, але завал з некалькіх ярусаў ужо не разбіралі, і падвальны паверх аказаўся пахаваным пад ім.
Княская рэзідэнцыя і роў Крэўскага замка
Дадатковым пацвярджэннем таго факту, што ў Крэўскім замку як вялікакняскай рэзідэнцыі пастаянна жылі, служаць знаходкі кафлі. Распаўсюджванне печаў з кафляй у XIV стагоддзі на нашай тэрыторыі зрабіла магчымым жыццё ў каменных памяшканнях, тлумачыць Алег Дзярновіч.
У гэтым сезоне ў ходзе археалагічных раскопак каля сцен замка былі зробленыя і іншыя важныя адкрыцці.
Праекціроўшчыкі і рэстаўратары ставілі задачу знайсці сляды старажытнага абарончага рова, бо паводле праекта рэстаўрацыі прадугледжваецца аднаўленне воднай сістэмы з паўночнага і заходняга бакоў крэпасці.
У ходзе даследавання высветлілася, што сцяна замка стаіць на насыпанай пясчанай дзюне, таму падмурак перад ровам неглыбокі і тут няма падвалаў. У некаторых частках замка падмурак дасягае 4,5 м, а каля Княжацкай вежы ён сыходзіць на глыбіню ўсяго ў 1 м.
«Першае міні-адкрыццё, якое было зроблена: мы зразумелі, што дзюна насыпаная. У верхніх пластах гэтага жоўтага пяску знайшлі разбіты гаршчок XIV стагоддзя, які належаў будаўнікам Крэўскага замка», — працягвае гісторык.
Падчас раскопак рова археолагі выйшлі на старажытны гарызонт будаўніцтва ўмацаванняў. Была знойдзена вялікая колькасць бітай цэглы і гатычнай дахоўкі XIV стагоддзя.
Высветлілася, што роў адступаў ад сцяны на 2 м, але пакуль незразумела, якой шырыні ён быў. Роў ствараў вялікую абводненую прастору перад замкам. Таму перад галоўнымі брамамі быў пад'ёмны драўляны мост, які будзе адноўлены ў ходзе рэстаўрацыі.
У мінулым сезоне знайшлі трэцюю браму Крэўскага замка. Асноўныя брамы былі размешчаныя высока над узроўнем зямлі і мелі масты.
«Менавіта тут праз нізкую браму і прарваўся ў крэпасць Свідрыгайла. Гэта быў канец лістапада 1433 года, і, хутчэй за ўсё, вада з грунтам ужо замерзлі», — мяркуе Алег Дзярновіч.
У ходзе работ па кансервацыі сцен высветлілася, што на гэтым участку не было забутоўкі. Быў знойдзены паўкруглы выступ падмурка, які выходзіць за перыметр сцяны. Ананалагічная канструкцыя была знойдзена ў Лідскім замку.
«У гэтым месцы вада падступала да самай сцяны, таму забрам'е і было вынесена ва ўнутраны перыметр. Тут мы знайшлі і невялікую нішу для замкавых кратаў, якія апускаліся ўжо за брамай», — звяртае ўвагу гісторык.
Знойдзены падмурак замкавага моста
У гэтым годзе на тэрыторыі замка было закладзена некалькі траншэй і раскопаў. Ва ўнутраным двары каля другой брамы было зроблена важнае адкрыццё. Археолагі знайшлі падмуркі замкавага моста.
«Малая брама Крэўскага замка знаходзіцца даволі высока над узроўнем зямлі. Гэта значыць, што тут былі знешні і ўнутраны мост, які быў перакінуты праз замкавую сажалку», — расказвае Алег Дзярновіч.
Унутры замка ён збіраў лішнюю ваду, асушаючы іншыя ўчасткі ўнутры перыметра абарончых сцен. Частка моста праз сажалку была, верагодна, пад'ёмнай. Сам мост быў драўляным, таму што ў падмурку былі знойдзеныя адтуліны для паляў.
Апошнія адкрыцці цалкам змяняюць уяўленне навукоўцаў пра Крэўскі замак. Раней было меркаванне, што ён мог быць фолькбургам, гэта значыць крэпасцю, дзе ў выпадку нападу хавалася мясцовае насельніцтва са сваёй маёмасцю.
Цяпер пераважае ідэя, што ў Крэве размяшчалася рэзідэнцыя князёў, што пацвярджаецца элементамі элітарнай палацавай культуры, якая тут была, напрыклад фрэскамі. Практычна ўся прастора ўздоўж сцен была забудаваная будынкамі на каменных падмурках. Тут размяшчаліся і казармы, дзе жыў гарнізон.
«Сёння мы перажываем адзін з самых актыўных этапаў рэстаўрацыі і вывучэння Крэўскага замка, які пачаўся ў 2017 годзе. За гэты час закансерваваныя былі Княжацкая вежа і ўсе чатыры сцяны», — акцэнтуе ўвагу спецыяліст.
Паводле яго слоў, наступным важным этапам у рэканструкцыі стане стварэнне музея ў вежы Кейстута. Усе работы ў Крэўскім замку фінансуюцца з дзяржаўнага бюджэту.
«Па датах складана сказаць, але спадзяюся, пры належным фінансаванні, можа, праз 5—7 гадоў я вас запрашу сюды. І мы спусцімся на цокальны ярус і паглядзім на месца, дзе сядзеў у зняволенні Кейстут ужо ў адрэстаўраваным данжоне», — падсумоўвае гісторык.
У Крэўскім замку будуць ствараць музей
Магчыма, менавіта тут была вязніца Кейстута. Археолаг прыадкрывае сакрэты Крэўскага замка
Падчас раскопак у Крэўскім замку выявілі цікавую асаблівасць падмурка
Археолагі пацвердзілі: У Крэўскага замка была трэцяя вежа
У Мінкульце расказалі пра далейшыя планы рэстаўрацыі і ўзнаўлення Крэўскага і Гальшанскага замкаў
«Малая брама будзе вельмі цікавай і адэкватнай». Археолагі падводзяць вынікі сёлетніх раскопак на Крэўскім замку і строяць планы на наступны сезон
Цяпер чытаюць
Што вядома пра 18‑гадовую бяспраўніцу Дзіяну, якая разам з двума сябрамі разбілася ўначы ў Вілейскім раёне?14
Што вядома пра 18‑гадовую бяспраўніцу Дзіяну, якая разам з двума сябрамі разбілася ўначы ў Вілейскім раёне?
«Пасля першага забойства з ім развялася жонка». Што вядома пра шматдзетнага Сяргея са Столінскага раёна, які пасля вызвалення з калоніі забіў трох чалавек33
Каментары