Vyraz «łachi pad pachi» čuŭ ci ŭžyvaŭ peŭna kožny biełarus. Ale nie kožny viedaje, a što ž heta za takija zahadkavyja łachi i ŭ jakich situacyjach ich biaruć pad pachi.
Słova «łáchi» ŭ biełaruskaj movie abaznačaje staroje, panošanaje adzieńnie, ryźzio, abnoski. Časta jano ŭžyvajecca ŭ zbornym značeńni — jak abaznačeńnie naohuł usiaho niebahataha skarbu, pažytkaŭ, časam z vyraznym adcieńniem pahardy ci ironii.
«Ech ty, Lejba Jachnič!.. Novaha kažucha nie znasiŭ za viek. I dzieci tvaje nosiać staryja łachi. Tvaje abnoski», — tak pisaŭ u ramanie «Śvitańnie» biełaruski piśmieńnik Arkadź Čarnyševič.
Słova hetaje — množnalikavaje i nie maje formy adzinočnaha liku (prynamsi ŭ litaraturnaj normie), hetak ža jak nažnicy ci štany, choć u dyjalektach biełaruskaja mova demanstruje zajzdrosnuju raznastajnaść słoŭ, utvoranych ad taho ž koraniu.
Tak u Kruhlanskim rajonie na Mahiloŭščynie možna pačuć słova łachadýrje, utvoranaje ad «łachi» i «dzirka», jakim hrebliva nazyvajecca staroje, parvanaje adzieńnie. U Hłuskim rajonie ŭžyvajuć słova łachtýr.
Na Paleśsi, u Naraŭlanskim rajonie anučy i łachmany nazyvajuć łachałátkaj (paraŭnajcie z ukrainskim łachołata), utvoranym pry spałučeńni sa słovam łatka. A skaročanym varyjantam, łychátkaj, tam ža nazyvajuć mačałku.
U niekatorych varyjantach karniavoje a pierajšło ŭ e: łechi dy léchi na Hrodzienščynie i navat łechtar, jak nazyvajuć vynašanuju padranuju adziežynu ŭ vakolicach Łahojska.
Pachodžańnie słova «łachi»
Karani słova «łachi» siahajuć uhłyb stahodździaŭ i źviazvajuć nas z ahulnajeŭrapiejskaj moŭnaj spadčynaj. Polski słavist Francišak Słaŭski pakazvaje, što słova pachodzić ad paŭnočna-prasłavianskaha lach', jakoje aznačała 'łachman, anuča'.
Jano, u svaju čarhu, rodnasnaje staražytnahrečaskamu λακίς (lakis), utvoranami ad dziejasłova λακίξω (lakizo) 'dziaru', i łacinskamu lacer — 'padrany, razarvany na kavałki'.
Takim čynam, pieršapačatkovaje značeńnie słova źviazana ź niečym padranym, paškodžanym, starym. Hetaje słova dobra viadomaje i našym susiedziam: va ŭkrainskaj movie jość łach, łachi, u polskaj — łach, u češskaj — lach, u litoŭskaj — lãkatas 'anučka, abrezak'.
Darečy vytłumačeńnie słova łachi praz słova łachmany maje peŭnyja składanaści, bo apošniaje pachodzić ad taho ž paŭnočna-prasłavianskaha lach': lachman' utvaryłasia pry dapamozie sufiksa ‑man'. Tym ža čynam ad słova ryźzio ŭtvaryłasia słova ryzman, ad sukna — sukman, i, vidać, ad słova durny — durman.
Cikava, što słova łachmany i jaho šmatlikija formy pradstaŭleny ŭ mnohich ruskich dyjalektach, ale pieravažna tych, što miažujuć z areałami biełaruskich i ŭkrainskich havorak — u ćviarskich, smalenskich, varoniežskich, pskoŭskich havorkach, a taksama razanskich havorkach. A voś łachaŭ u ruskaj movie niama nidzie.
Nazvu niaskončanaj karciny La Scapigliata, jakaja prypisvajecca Leanarda da Vinčy, pa-biełarusku možna było b pierakłaści i jak Łachudra. Fota: Wikimedia Commons
Jašče adno dobra viadomaje słova z tym ža koraniem — łachúdra. Tak nazyvajuć nieachajnaha, apuščanaha ci drenna apranutaha čałavieka, niepryčasanuju žančynu. Jano było ŭtvorana pry słovaskładańni z derti 'abadraniec'. A voś suhučnaje słova łachandá, jak nazyvajuć lehkadumnuju žančynu, jakaja mnoha i chutka havoryć, navukoŭcy vyvodziać z zusim inšaha prasłavianskaha słova laxati.
Čamu vyraz hučyć tak
Frazieałahizm «(uziać/brać) łachi pad pachi» maje niekalki adcieńniaŭ, ale ŭsie jany źviazany z chutkim i rašučym pieramiaščeńniem, časta vymušanym.
Pa-pieršaje, heta značyć sabrać niebahatyja pažytki i vybiracca. Časta ŭžyvajecca, kali čałaviek vymušany pakinuć miesca žycharstva ci pracy, časam nie pa svajoj voli abo ŭ pošukach lepšaj doli.
«Nie cieš siabie, chłopča, marnymi nadziejami, a lepš pacichieńku biary łachi pad pachi i vybirajsia», — pisaŭ Jakub Kołas u svajoj tryłohii «Na rostaniach».
«Zaŭtra viečaram, jak tolki ŭsie paŭkładajucca, — ja ŭžo ŭ sadzie pad aknom budu na ciabie čakać. Ty akonca adčyni, łachi pad pachi, dy skakiel z chaty ŭ sad, jak piatuch!», — pisaŭ Janka Kupała ŭ «Paŭlincy».
Pa-druhoje, vyraz moža aznačać imklivyja ŭcioki, kali treba «brać nohi ŭ ruki». Siarhiej Hrachoŭski ŭ apovieści «Rudabielskaja respublika» apisvaŭ takuju situacyju:
«Sam bačyŭ, jak u Babrujsku na Kaznačejskaj niejki dziaciuk sunuŭ kułakom u chrapu haradavomu, a toj tolki jušku vycier, łachi pad pachi dy chodu».
Čamu «pad pachi»? Tamu što kali ŭ čałavieka mała rečaŭ, tych samych łachaŭ, jon moža prosta schapić ich u achapak, pad pachi i pajści, nie abciažarvajučy siabie ciažkimi kuframi ci, siońnia, valizkami z dabrom. Heta vobraz biednaha vandroŭnika abo ŭciekača, jaki hatovy sarvacca ź miesca ŭ luby momant — vobraz, jaki siońnia vielmi zrazumieły mnohim biełarusam.
Tak što, kali žyćcio prymušaje vas niešta mianiać, nie bojciesia «brać łachi pad pachi» — heta stary i pravierany sposab pačać usio spačatku, hałoŭnaje zrabić heta raniej, čym vas «paviaduć pad biełyja ručańki».
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary
P.S. A łachudra tam pryhožaja, na malunku. I čamu jana łachudra ?
korań m. NV korań, korania, koraniu, koraniem, korani; mn. NV karani, karanioŭ, karaniam, karaniami, karaniach