«Jany prosta praciahvali zabivać». Što vidavočcy kažuć pra kryvavaje padaŭleńnie pratestaŭ u Iranie
«Ja bačyŭ heta ŭłasnymi vačyma — jany stralali prosta ŭ natoŭp demanstrantaŭ, i ludzi padali na miescy».
Hołas Amida pačynaje dryžać, kali jon raspaviadaje pra pieražytaje, hety čałaviek baicca, što ŭłady jaho vysačać. Kab prabić ścianu maŭčańnia, jakaja ŭźnikła pamiž Iranam i źniešnim śvietam, patrabujecca vielizarnaja śmiełaść — z ulikam ryzyki represij z boku režymu, piša Bi-bi-si.
Amid, jakomu zaraz ledź za 40 (imia ź mierkavańniaŭ biaśpieki źmienienaje), na praciahu niekalkich dzion udzielničaŭ u akcyjach pratestu ŭ nievialikim horadzie na poŭdni Irana. Pryčynaj demanstracyj jon nazyvaje rezkaje paharšeńnie ekanamičnaj situacyi.
Pa słovach hetaha čałavieka, siły biaśpieki adkryli ahoń pa pratestoŭcach sa zbroi, jakaja nahadvaje aŭtamaty Kałašnikava.
«My hołymi rukami zmahajemsia z žorstkim režymam», — kaža Amid.
Karespandenty Bi-bi-si atrymali niekalki padobnych śviedčańniaŭ žorstkaha padaŭleńnia pratestaŭ, jakija achapili Iran na praciahu minułaha tydnia.
Z taho času ŭłady Irana adklučyli internet, u vyniku čaho atrymlivać źviestki pra toje, što adbyvajecca, stała ciažej, čym kali-niebudź. Iranski ŭrad zabaraniaje Piersidskaj słužbie Bi-bi-si pracavać na terytoryi krainy.
Adna z samych vialikich ahulnanacyjanalnych akcyj pratestu adbyłasia ŭ Iranie ŭ čaćvier — heta byŭ užo 12‑y viečar demanstracyj. Miarkujučy pa ŭsim, šmat ludziej vyrašyli vyjści na vulicy ŭ čaćvier i piatnicu paśla zaklikaŭ Rezy Piechlevi, syna šacha Irana, jaki znachodzicca ŭ vyhnańni i jaho baćka byŭ zrynuty ŭ vyniku Isłamskaj revalucyi 1979 hoda.
Na nastupny dzień Viarchoŭny lidar Irana Ali Chamieniei zajaviŭ: «Isłamskaja respublika nie adstupić». Padobna na toje, što najbolš strašnaje krovapralićcie pačałosia mienavita paśla hetaha papiaredžańnia, pakolki siły biaśpieki i Korpus vartavych isłamskaj revalucyi (KVIR) padparadkoŭvajucca Chamieniei.
Iranskija ŭłady abvinavačvajuć u raspalvańni biesparadkaŭ ZŠA i Izrail. Jak paviedamlajuć dziaržaŭnyja ŚMI Irana, jany nazyvajuć akcyi pratestu «terarystyčnymi aktami».
«Sudny dzień»
Dziaŭčyna z Tehierana nazyvaje minuły čaćvier «sudnym dniom».
«Navat samyja dalokija rajony Tehierana byli zapoŭnienyja demanstrantami. Ciažka było pavieryć, što heta moža adbyvacca ŭ takich miescach», — kaža jana.
«Ale ŭ piatnicu siły biaśpieki tolki zabivali, zabivali i zabivali. Pakolki ja ŭsio heta bačyła na ŭłasnyja vočy, mnie stała nastolki drenna, što ja zusim zhubiła maralny duch. Piatnica była kryvavym dniom».
Jana kaža, što paśla masavych zabojstvaŭ u piatnicu ludzi bajacca vychodzić na vulicy i ciapier skandzirujuć łozunhi, zastajučysia ŭ zavułkach i svaich damach.
Pa słovach našaj surazmoŭnicy, Iran nahadvaŭ pole boju: demanstranty i siły biaśpieki zajmali pazicyi i chavalisia na vulicach.
«Na vajnie zbroja jość u abodvuch bakoŭ. A tut ludzi tolki skandzirujuć — i ich zabivajuć. Heta adnabakovaja vajna», — dadaje jana.
Vidavočcy taho, što adbyvałasia ŭ horadzie Fierdys, raźmieščanym na zachad ad Tehierana, kažuć, što ŭ piatnicu členy dobraachvotnickaha padraździaleńnia KVIR Basidž niečakana atakavali demanstrantaŭ, pry tym, što na praciahu niekalkich hadzin da hetaha palicyi na vulicach nie było.
Pa słovach śviedak, uzbrojenyja apałčency ŭ formie i na matacykłach adkryli ahoń na paražeńnie pa pratestoŭcach. Mašyny biez apaznavalnych znakaŭ taksama jeździli pa zavułkach, ź ich stralali pa miascovych žycharach, jakija nie prymali ŭdziełu ŭ demanstracyjach.
«U kožnym zavułku byli zabityja pa dva-try čałavieki», — śćviardžaje adzin ź vidavočcaŭ.
Što viadoma pra kolkaść zahinułych
Ludzi, jakija havaryli z karespandentami Piersidskaj słužby Bi-bi-si, raspaviadajuć, što znachodziačymsia ŭ źniešnim śviecie ciažka navat ujavić, što mienavita zaraz adbyvajecca ŭ Iranie.
Pa ich słovach, kolkaść zahinułych, pra jakuju zaraz raspaviadajuć mižnarodnyja ŚMI, składaje tolki nievialikuju dolu ich ułasnych padlikaŭ.
Zamiežnyja žurnalisty nie mohuć svabodna pracavać u Iranie, im u asnoŭnym davodzicca spadziavacca na źviestki iranskich pravaabarončych hrup, jakija dziejničajuć za miežami krainy. U paniadziełak hrupa IHRNGO, jakaja bazujecca ŭ Narviehii, zajaviła, što ŭ Iranie byli zabityja pa mienšaj miery 648 demanstrantaŭ, u tym liku va ŭzroście da 18 hadoŭ.
Niekatoryja miascovyja krynicy i vidavočcy kažuć pra vielmi vialikuju kolkaść zabitych pa ŭsioj krainie — ich acenki varjirujucca ad niekalkich sotniaŭ da niekalkich tysiač.
Bi-bi-si pakul nie moža niezaležna pravieryć hetyja danyja. Iranskija ŭłady nie dali aficyjnych — ci praviarajemych — źviestak pra zahinułych padčas akcyj pratestu.
Adnak iranskija ŚMI pieradajuć, što padčas demanstracyj byli zabityja 100 supracoŭnikaŭ sił biaśpieki. Jany śćviardžajuć, što demanstranty, jakich jany nazyvajuć «ŭdzielnikami biesparadkaŭ», padpalili dziasiatki miačeciaŭ i bankaŭ u roznych haradach.
Na videakadrach, vieryfikavanych žurnalistami Piersidskaj słužby Bi-bi-si, taksama bačnyja padpalenyja palicejskija mašyny i niekatoryja ŭradavyja ŭstanovy.
Što možna mierkavać pa kadrach i słovach miedykaŭ
Śviedčańni vidavočcaŭ i kadry, jakija atrymała Piersidskaja słužba Bi-bi-si, pastupajuć u asnoŭnym z bolš bujnych haradoŭ, takich jak Tehieran, susiedni ź im Kieredž, Rešt na poŭnačy krainy, Miešchied na paŭnočnym uschodzie i Šyraz — na poŭdni. U hetych rajonach bolš ludziej majuć dostup da internetu praz spadarožnikavy servis Starlink.
Pry hetym u nas vielmi mała infarmacyi z maleńkich haradoŭ, dzie praktyčna niama dostupu da Starlink i dzie na rańnich etapach supraćstajańnia taksama zahinuła šmat ludziej.
Adnak sa mnostva roznych haradoŭ pastajanna pastupaje dastatkovy abjom supadajučych śviedčańniaŭ, jakija kažuć pra vielmi žorstkaje padaŭleńnie pratestaŭ i paŭsiudnaje prymianieńnie letalnaj siły.
Daktary, jakija havaryli ź Bi-bi-si, raspaviali, što bačyli mnostva cieł zahinułych, a taksama paranienych demanstrantaŭ. Jany paviedamlajuć, što balnicy ŭ mnohich haradach pierapoŭnienyja i nie mohuć dać dapamohu ludziam, jakija atrymali ciažkija ranieńni, u pryvatnaści hałavy i vačej. Niekatoryja vidavočcy kažuć, što cieły «składajuć adno na adnaho» i nie addajuć siemjam.
U niadzielu telehram-kanał Vahid Online, jaki viaduć iranskija aktyvisty, apublikavaŭ niekalki videa, na jakich bačnyja cieły ludziej u centry sudovaj miedycyny Kachryzak u Tehieranie. Miarkujučy pa kadrach, svajaki zahinułych apłakvajuć svaich rodnych abo sprabujuć identyfikavać pareštki.
Na adnym ź videa, vierahodna, zroblenym u Kachryzaku, svajaki hladziać na fatahrafii nieapaznanych cieł na ekranie. Vidać, što ŭ hetym centry, a taksama na susiedniaj vulicy, znachodzicca mnostva cieł u čornych miaškach — miarkujučy pa ŭsim, identyfikavanyja tolki niekatoryja ź ich.
Na adnym ź videa pakazana pamiaškańnie składa, dzie znachodziacca niekalki cieł. Na jašče adnym roliku bačny hruzavik, ź jakoha vyhružajuć cieły zahinułych.
Supracoŭnik morha na mohiłkach u horadzie Miešchied paviedamiŭ, što z ranicy piatnicy tudy dastavili ad 180 da 200 cieł ź ciažkimi ranieńniami. Pa jaho słovach, hetych ludziej nieadkładna pachavali.
Krynica ŭ horadzie Rešt skazała, što ŭ morh adnoj z haradskich balnic u čaćvier było dastaŭlena 70 cieł. Jak skazaŭ hety čałaviek, siły biaśpieki zapatrabavali ad svajakoŭ «zapłacić za patrony», pierš čym addać im cieły.
Supracoŭnik balnicy na ŭschodzie Tehierana skazaŭ, što ŭ čaćvier tudy dastavili kala 40 cieł. My nie nazyvajem hetuju balnicu ź mierkavańniaŭ biaśpieki.
Hienieralny sakratar AAN Antoniu Huteryš u niadzielu zajaviŭ, što «ŭzrušany danymi ab hvałcie i praźmiernym prymianieńni siły iranskimi ŭładami suprać pratestoŭcaŭ, što ŭ apošnija dni pryviało da śmierciaŭ i ranieńniaŭ».
«Ja chaču padkreślić, što pa-za zaležnaściu ad kolkaści zahinułych prymianieńnie siłami biaśpieki letalnaj siły vyklikaje zaniepakojenaść», — skazała Piersidskaj słužbie Bi-bi-si Mai Sato — Śpiecyjalny dakładčyk AAN pa pytańni ab pravach čałavieka ŭ Isłamskaj Respublicy Iran.
Ciapier čytajuć
Dzie była źnikłaja Jana ŭ svoj apošni dzień i dzie jaje znajšli KARTA1
Kamientary