Ci mahčymy druhi Čarnobyl? I što ciapier robiać ludzi na toj AES? Navukoŭka adkazvaje na važnyja pytańni
«Kali pakładzieš pobač z kastrulaj kapustu i cybulu, u ciabie nie atrymajecca sup. Tak i z Čarnobylem». Pahutaryli z navukoŭkaj Janaj Karślan pra ŭsio toje, čaho vy mahli nie razumieć u Čarnobyli praz 40 hadoŭ paśla katastrofy.
Čamu reštki enierhabłoka, jaki vybuchnuŭ, nie zalili prosta bietonam i jak tam pracujuć ludzi
Ciapier reštki čaćviortaha enierhabłoka ČAES, razburanaha paśla avaryi, pakryvaje vielizarnaja mietaličnaja kanstrukcyja — Novy biaśpiečny kanfajnmient, ci, jak jaje jašče nazyvajuć, «Arka». Jana funkcyjanuje z 2019-ha.
Navošta było vydatkoŭvać na jaje bolš za 2 miljardy dalaraŭ? Čamu prosta nie zalić usio bietonam?
Jana tłumačyć:
«Toje, što enierhabłok razburany, nie aznačaje, što možna jaho prosta zalić bietonam — tam patrebny kantrol. Uvohule, na radyjoaktyŭnyja materyjały niemahčyma zabycca, bo jany pastajanna vydzialajuć ciapło, radyjacyju, reahujuć na źniešnija faktary nakštałt vilhotnaści».
Asnoŭny kampanient bietona — vada, jana niejtronny maderatar, to-bok zapavolvaje niejtrony, a značyć dapamahaje im bolš efiektyŭna rasščaplać uran. U takim vypadku moža pavialičvacca vierahodnaść advolnaj łancuhovaj reakcyi.
«Taksama ŭ nas niama materyjałaŭ, jakija byli b vielmi tannyja, kab imi možna było tam usio zalić i zabycca. Takija materyjały pavinny doŭha ŭtrymlivać stabilnaść u tych ekstremalnych umovach, mieć dobruju ciepłapravodnaść i nie ŭpłyvać na jadziernyja reakcyi.
Reakcyi tleńnia pad sarkafaham nielha spynić, ich možna tolki kantralavać. Z hetym i dapamahaje ciapierašniaja sistema», — kaža Jana. Havorka pra toje, što «Arka» našpihavanaja datčykami dla manitorynhu abstanoŭki.
Moža ździvić toje, što na stancyi dahetul pracujuć ludzi. Tam sapraŭdy biaśpiečna?
«Adnosna taho, jak było raniej — tak, biaśpiečna. Adnosna ŭmoŭnaha addalenaha vostrava na Havajach — nie, bo ŭsio ž taki radyjacyjny fon na stancyi krychu padvyšany. U zonach adsialeńnia pracujuć normy, kab doza vypramieńvańnia na hod była mienšaja za 1 mZv na hod, i heta blizka da taho, što ludzi mohuć atrymać ad pryrodnaha fonu niedzie vysoka ŭ harach, ale ŭsio ž na bolš vysokim baku normy».
Jana raskazvaje pra pryncyp ALARA, jaki rasšyfroŭvajecca pa-anhlijsku jak «As low as reasonably achievable» — to-bok čym nižejšy ŭzrovień radyjacyi, tym lepš, ale ŭ miežach racyjanalnaści. Navukoŭcy nie honiacca za tym, kab maksimalna źnizić uzrovień atrymanaha vypramieńvańnia, kali heta patrabuje zanadta vialikich čałaviečych ci finansavych resursaŭ. I kali trymacca hetaha pryncypu, možna kazać pra biaśpieku.
«Kali pakładzieš pobač z kastrulaj kapustu i cybulu, u ciabie nie atrymajecca sup. Tak i z Čarnobylem»
A što ludzi ciapier robiać na stancyi? Jana kaža, što «Arka» patrabuje manitorynhu dla biaśpieki, i tut nie abyścisia bieź ludziej. Idzie praca nad tym, kab pryciahnuć dla takich zadač robataŭ, ale ž technałohii dla hetaha pakul niedaskanałyja.
Navukoŭka razvažaje: kali b joj samoj spatrebiłasia jechać na ČAES pa pracy, jana b nie bajałasia, bo situacyja tam stabilnaja. Ale pa tym ža pryncypie ALARA takich pajezdak lepš paźbiahać, kali pajezdka nie pryniasie hramadskaj karyści.
Praz rasijskija abstreły ČAES pieryjadyčna zastajecca biez elektryčnaści. Što kali stancyja na bolš doŭhi čas budzie biez elektryčnaści? A kali na joj nie zastaniecca ni adnaho supracoŭnika?
«Heta nie budzie katastrofaj i druhim Čarnobylem, ale budzie inšaja ryzyka. Praz usie tyja reakcyi tleńnia tam pastajanna vydzialajecca ciapło, jaho treba advodzić, a kali heta nie rabić, moža ŭzmacnicca ruch radyjoaktyŭnaha pyłu, a toj pył — asnoŭnaja prablema tam.
Z radyjoaktyŭnymi materyjałami ničoha nie zrobiš, tyja novyja izatopy, što my tam stvaryli, prosta treba nie čapać i manitoryć, kab jany sami pa sabie nie ruchalisia. Moža zdarycca ich nievialikaja mihracyja, to-bok pieramiaščeńnie čaścinak u miežach zony, nievialikija łakalnyja ŭzbudžeńni fonu, ale heta prablema łakalnaha maštabu», — kaža Jana.
Z pačatkam poŭnamaštabnaj vajny paŭstała jašče adno pytańnie. Terytoryja vakoł stancyi traplaje pad abstreły, i ŭ lutym 2025‑ha ŭ «Arku» trapiŭ rasijski dron. Pad dacham sarkafaha pačaŭsia pažar.
Ale ž, jak kažuć na ČAES, sarkafah nie straciŭ svaje funkcyi. I Jana paćviardžaje, što takija vypadki — nie samaje strašnaje:
«Takoje paškodžańnie, viadoma, było b prablemaj, ale heta nie druhi Čarnobyl. Paciarpić sam kanfajnmient, ale pył pry hetym nie budzie lacieć ź jaho daloka i va ŭsie baki».
A ci mohuć na stancyi paŭtarycca padziei krasavika 1986-ha? Jana ŭpeŭnienaja, što nie:
«Novy vybuch niemahčymy. U 1986‑m adbyŭsia vybuch, bo ludzi rabili ekśpierymient, kab pravieryć, jakija ŭmovy dla pracy stancyi biaśpiečnyja, i rabili dla hetaha šmat admysłovych dziejańniaŭ. Nie tak prosta dasiahnuć taho, kab niekantralavanaja łancuhovaja reakcyja stała vierahodnaj.
Kali pakładzieš pobač z kastrulaj kapustu i cybulu, u ciabie nie atrymajecca sup sam pa sabie. Tak i z Čarnobylem. Kab adbyŭsia vybuch taho ž maštabu, jak u 1986-m, dla hetaha treba šmat zrabić».
Jakija niebiaśpiečnyja izatopy zastalisia
U apošnija hady šmat kažuć pra niebiaśpieku amierycyja-241. Heta radyjoaktyŭny izatop, jaki ŭtvarajecca praz raspad płutoniju-241 i ciapier nazapašvajecca na zabrudžanych ziemlach.
Jana tłumačyć, što amierycyj-241 — heta alfa-vypramieńvalnik. Z troch vidaŭ radyjacyjnaha vypramieńvańnia (alfa-, bieta– i hama-čaścinki) alfa-vypramieńvańnie maje najbolšuju škodu, kali trapić unutr. Ale pry hetym ad jaho praściej za ŭsio abaranicca: kali hama-pramiani častkova prachodziać praź bieton, to alfa-čaścinki moža spynić arkuš papiery.
Kolkaść amierycyju, kaža Jana, sapraŭdy pavialičvajecca, ale jość niuans:
«Heta nie adziny doŭhažyvučy niebiaśpiečny izatop tam. I amierycyj — heta ŭsio jašče alfa-vypramieńvalnik, jaki nie stvaraje vialikaj pahrozy, kali jon pad sarkafaham, bo alfa-čaścinki nie prachodziać praz sarkafah».
I pry hetym łakalnaja katastrofa ŭsio jašče mahčymaja:
«Budzie strašnaja biada, kali razburycca kanfajnmient i alfa-čaścinki trapiać vonki. Ale ŭ takim žudasnym scenary my nie budziem chvalavacca praź niejki asobny izatop, bo niebiaśpiečnych izatopaŭ tam šmat. Dy i kab razburyć kanfajnmient, treba vialikaja siła, jakaja sama pa sabie stanie prablemaj.
Amierycyj — heta nie cezij ci stroncyj, jakija lohka ŭbudoŭvajucca ŭ arhanizm, bo jany naturalnyja. Amierycyj nie naturalny, heta elemient, jaki ludzi sami stvaryli ŭ reaktarach, i heta z punktu hledžańnia evalucyi zdaryłasia adnosna niadaŭna. Tamu pryroda nie ŭmieje jaho chutka ruchać pa charčovych łancužkach, jon davoli nieruchomy i jaho jadry atamaŭ sami pa sabie vialikija. Kali jon traplaje ŭ čałavieka, to zastajecca tam nadoŭha».
Asnoŭnyja prablemnyja izatopy ciapier i najbližejšy čas — heta cezij-137 i stroncyj-90. U ich da taho ž vysokaja bijałahičnaja mabilnaść, bo jany naturalnyja.
Amierycyj-241 — nie toj izatop, jaki lohka raspaŭsiudžvajecca pa navakolnym asiarodździ. Ale jość adno niebiaśpiečnaje vyklučeńnie — radyjoaktyŭny pył. Kali ŭ zonie zabrudžvańnia pažar abo kali zasucha i viecier uźnimaje pył u pavietra, tyja samyja alfa-čaścinki amierycyju mohuć pieranosicca. Ludzi mohuć udychać taki pył i ŭ vyniku pieranosić amierycyj prosta ŭ lohkich.
Zabycca na Čarnobyl? Praz 10 tysiač hadoŭ
Navukoŭka ličyć, što siońnia nam nie staje adkrytych danych pra nastupstvy avaryi na ČAES — mała statystyki i niezaležnaha manitorynhu, zatoje šmat śpiekulacyj.
Što čakaje zabrudžanyja ziemli ŭ budučyni? Jana razvažaje, što całkam pakinuć čarnobylskuju avaryju ŭ minułym čałaviectva zmoža tolki praz 10 tysiač hadoŭ, kali projdzie pieryjad paŭraspadu płutoniju, a aktyŭnaść inšych niebiaśpiečnych izatopaŭ zraŭniajecca z pryrodnym radyjacyjnym fonam. Ale fon u zonie zabrudžvańnia značna palepšycca ŭžo praz 300 hadoŭ, bo adbudziecca paŭraspad stroncyja-90 i cezija-137.
Biełaruskaja zona, Paleski radyjacyjny zapaviednik, jašče šmat času nie pieratvorycca ŭ turystyčny raj:
«Heta budzie zona, jakuju ŭsie buduć abychodzić. Na moj pohlad, nieabchodnaści ŭ turach tudy niama, a ryzyka ŭ tych pajezdkach jość, i heta nie pužałki pra rak ci śmierć. Prosta arhanizm atrymaje dadatkovuju nahruzku praz pavyšany radyjacyjny fon i čałavieku spatrebicca čas na adnaŭleńnie», — kaža Jana.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆU vice-śpikierki Kaardynacyjnaj rady Lizaviety Prakopčyk sabrałasia $12 tysiač daŭhoŭ106
Kamientary