Šviejcarskija ledaviki rastajuć, za minuły hod stračanaja rekordnaja kolkaść lodu. Čym heta pahražaje?
Šviejcarskija ledaviki, jakija ciarpiać ad nastupstvaŭ źmieny klimatu, za piać hadoŭ stracili amal 20% svajoj masy, zajavili ekśpierty, adznačyŭšy, što 2026 hod staŭ druhim pa maštabach rastavańnia za ŭsiu historyju nazirańniaŭ, piša Bi-bi-si.
Pavodle novaha daśledavańnia sietki manitorynhu ledavikoŭ Šviejcaryi (GLAMOS), apublikavanaha paśla rekordna haračaha leta, jakomu papiaredničała zima ź nievialikaj kolkaściu śniehapadaŭ, u hetym hodzie abjom šviejcarskich ledavikoŭ skaraciŭsia na 5,5%. Da niadaŭniaha času hlacyjołahi ŭ Alpach ličyli «ekstremalnaj» stratu 2% lodu za adzin hod.
Novyja danyja pakazvajuć, što ŭ 2026 hodzie šviejcarskija ledaviki zaznali amal rekordnyja straty lodu praź letnija chvali śpiakoty.
Za apošnija 12 miesiacaŭ źnikła bolš za 5% rešty ledavikovaha lodu krainy, što, pavodle słoŭ navukoŭcaŭ, źjaŭlajecca nadzvyčajnaj źjavaj. Jany papiaredžvajuć, što takoje chutkaje rastavańnie ŭžo nie źjaŭlajecca niečakanaściu, uličvajučy tempy źmieny klimatu, ale najbližejšyja dziesiacihodździ jano moža pastavić pad pahrozu vodazabieśpiačeńnie dla sielskaj haspadarki, hidraenierhietyki i transpartu.
Strata ledavikovaha lodu taksama moža destabilizavać hornyja schiły i pavysić ryzyku abvałaŭ u niekatorych miescach — što ŭ krajnich vypadkach moža pryvieści da raptoŭnych pavodak, jak heta adbyłosia ŭ Niepale ŭ žniŭni.
U hetaj padziei, vyklikanaj abrynańniem vialikaj hłyby karennych hornych parod i ledavikovaha lodu, adyhrała rolu mnostva faktaraŭ. Adnak navukoŭcy adznačajuć, što doŭhaterminovaje vytančeńnie ledavikoŭ i adtajvańnie miorzłaha hruntu, vierahodna, pavysili ryzyki.
Najvažniejšaja vysnova hetaj spravazdačy — nie stolki ŭ tym, što šviejcarskija ledaviki skaračajucca — što i varta było čakać va ŭmovach paciapleńnia klimatu, vyklikanaha ŭ pieršuju čarhu vykidami ad spalvańnia vykapniovaha paliva, — kolki ŭ tym, nakolki imkliva adbyvajecca rastavańnie.
Choć šviejcarskija ledaviki skaračajucca ŭžo daŭno, apošnim časam ich rastavańnie rezka paskoryłasia. Pavodle spravazdačy, kali ŭ pieryjad z 1990 da 2000 hoda abjom lodu ŭ Šviejcaryi skaraciŭsia na 10%, to za apošnija 10 hadoŭ straty skłali 27%.
GLAMOS rabiła svaje vysnovy na vynikach šyrokich vymiareńniaŭ, praviedzienych u vieraśni na 23 etałonnych ledavikach, jakija byli ekstrapalavanyja na amal 1 300 ledavikovych utvareńniaŭ, jakija ŭsio jašče isnujuć u Šviejcaryi.
«Šancaŭ na vyžyvańnie niama»
Pavodle danych Šviejcarskaha fiederalnaha ŭpraŭleńnia mietearałohii i klimatałohii, minułaje leta stała samym haračym za ŭsiu historyju nazirańniaŭ u hetaj krainie, pačynajučy z 1864 hoda.
U hetym hodzie achoŭnaje śniežnaje pokryva na ledavikach častkova źnikła ŭžo padčas červieńskich chval śpiakoty, a da vieraśnia źnikła i całkam, navat na vialikich vyšyniach, paviedamiła GLAMOS.
«U takich umovach u alpijskich ledavikoŭ u doŭhaterminovaj pierśpiektyvie šancaŭ na vyžyvańnie niama», — havorycca ŭ zajavie GLAMOS.
Praz značnaje rastavańnie ŭ hetym hodzie daśledčykam navat pryjšłosia pieramiaścić vymiaralnyja prybory — u tym liku na samych vysakahornych ledavikach — vyšej pa schile: na raniejšych miescach lod rastaŭ.
Siaredniaja taŭščynia lodu na niekatorych ledavikach pamienšyłasia na 2,5—4 mietry, u toj čas jak na bolš adkrytych jazykach ledavikoŭ za leta taŭščynia skaraciłasia na 10 mietraŭ.
Leta dla šviejcarskich ledavikoŭ pačałosia niaprosta: paśla miakkaj zimy jany byli pakrytyja mienšaj kolkaściu śniehu, čym zvyčajna. Bolšaja častka hetaha śniehu chutka źnikła padčas rańnich i intensiŭnych chval śpiakoty ŭ mai i červieni, ahaliŭšy ledavikovy lod pad im.
Aholeny lod ciamniejšy i mienš adbivaje śviatło, čym śviežy śnieh, tamu pahłynaje bolš soniečnaj enierhii. I padčas nastupnych pieryjadaŭ mocnaj śpiakoty ledaviki rastavali jašče chutčej.
«Dziesiać hadoŭ tamu ja b nie padumaŭ, što ledaviki možna stracić tak chutka, — skazaŭ doktar Fabjen Maśjon, hlacyjołah z Brystolskaha ŭniviersiteta, jaki nie ŭdzielničaŭ u padrychtoŭcy šviejcarskaj spravazdačy. — Toje, što adbyłosia hetym letam, vyklikaje hłybokuju tryvohu…, ale ŭ toj ža čas z punktu hledžańnia klimatołaha heta było čakana».
Tałaja vada ź ledavikoŭ — važnaja krynica dla arašeńnia, hidraenierhietyki i navat sudnachodstva ŭ haračyja i zasušlivyja pieryjady.
Pavodle acenak navukoŭcaŭ, u pieryjad ź lipienia da vieraśnia šviejcarskija ledaviki vydzielili 2,2 tryljona litraŭ tałaj vady. Choć heta dapamahło źmiakčyć prablemu niedachopu vady hetym letam, zapasy lodu chutka skaracilisia.
Strata lodu moža stvaryć doŭhaterminovyja prablemy, bo bolš drobnyja ledaviki nie zdolnyja papaŭniać uzrovień vady ŭ toj ža stupieni.
«Kožnaja kropla vady, jakaja ściakaje padčas hetych chval śpiakoty, — heta, tak by mović, staraja vada, jakaja była nazapašanaja ŭ lodzie ledavikoŭ stahodździ ci dziesiacihodździ tamu, — kaža dyrektar GLAMOS doktar Macijas Chus. — Heta dapamahaje nam zaraz, ale takaja situacyja niaŭstojlivaja, tamu padčas nastupnaj chvali śpiakoty my nie zmožam ź jaje skarystacca».
Hetym letam uzrovień vady ŭ race Rejn u niekatorych miescach dasiahnuŭ rekordna nizkich značeńniaŭ, što paŭpłyvała na sudnachodnyja maršruty i pryviało da rostu transpartnych vydatkaŭ.
Adnym z samych tryvožnych adkryćciaŭ stali nazirańni daśledčykaŭ na punktach vymiareńnia, raźmieščanych na samych vialikich vyšyniach, dzie tempieratura samaja nizkaja, a ledaviki, jak praviła, kruhły hod pakrytyja śnieham.
Navat na vyšyni 3 500 mietraŭ nad uzroŭniem mora da kanca leta navukoŭcy nie znajšli reštkaŭ śniehu.
Śnieh — heta ježa dla ledavikoŭ, i ŭ stabilnych umovach častka jaho ŭ vyniku ŭščylniajecca ŭ lod. Ale kali śnieh nie zachoŭvajecca letam, jon nie moža papoŭnić lod, stračany ŭ vyniku rastavańnia na bolš nizkich i ciopłych vyšyniach. Ledavik budzie «haładać», skaračacca i ŭ vyniku źniknie.
«Na niekatorych ledavikach my zafiksavali stratu čatyroch mietraŭ lodu ŭ samym vysokim punkcie, dzie ŭ hety čas hoda jany pavinny być pakrytyja niekalkimi mietrami zimovaha śniehu», — skazaŭ Chus.
Niahledziačy na toje, što ŭ hetym hodzie tempieratury byli vyšejšymi, straty lodu nie pieravysili rekord 2022 hoda, bo na mnohich ledavikach pierad letnim rastavańniem vypała bolš śniehu, čym čatyry hady tamu.
Akramia taho, u hetym hodzie na ledaviki asiadała mienš pyłu z Sachary, što dazvoliła bolšaj kolkaści soniečnaha śviatła adbivacca nazad u atmaśfieru, a nie pahłynacca śnieham.
Adnak byli i vyklučeńni.
U hetym hodzie čatyry bujnyja ledaviki pieražyli rekordnaje rastavańnie, u tym liku znakamity ledavik Rona i Aleč — samy vialiki ledavik u Alpach.
Navukoŭcy śćviardžajuć, što klimat zaraz zanadta ciopły dla taho, kab mnohija alpijskija ledaviki zmahli vyžyć. Niekatoryja ź ich, takija jak Płattalva va ŭschodniaj Šviejcaryi, užo źnikli.
Adnak daśledčyki padkreślivajuć, što rezkaje skaračeńnie vykidaŭ vuhlarodu ŭsio jašče moža vyratavać bolšuju častku ledavikovaha lodu na płaniecie. Heta asabliva aktualna dla Himałajaŭ i palarnych rehijonaŭ, dzie zasiarodžanaja bolšaja častka hetaha lodu.
«Tam my ŭsio jašče možam unieści značny ŭkład u abaronu klimatu, — skazaŭ Chus. — Kali ŭdasca vyratavać ci stabilizavać hetyja ledzianyja masivy, my zmožam abmiežavać pavyšeńnie hłabalnaha ŭzroŭniu mora… jakoje moža zakranuć miljardy ludziej, što žyvuć uzdoŭž uźbiarežža».
Červień i lipień u Zachodniaj Jeŭropie stali samymi haračymi za ŭsiu historyju nazirańniaŭ
Paciapleńnie robić hory niestabilnymi. Ci pahražajuć abvały ledavikoŭ Alpam?
Šviejcarski ledavik addaŭ cieły alpinistaŭ, jakija zahinuli 34 hady tamu
Antarktyda rastaje chutčej, čym ličyli navukoŭcy
Paciapleńnie klimatu moža kardynalna zamarozić Isłandyju
Ciapier čytajuć
Stalinista-jabaćku z Homiela zatrymali paśla taho, jak jon zaprasiŭ Łukašenku na hvałtoŭnaje zakryćcio svajho treciaha kafe13
Kamientary